تِرو تِرو بُزو(てるてる坊主) یا چنان که می توان آن را به فارسی راهب روزهای آفتابی ترجمه کرد، عروسک کوچک دست‌سازی است که برای مردم ژاپن کارکردی آیینی دارد و با پارچه یا کاغذ ساخته می شود.

 در فرهنگ عامه‌ی ژاپن باور چنین است که این عروسک سفید روح مانند قدرتی جادویی دارد که می تواند آب و هوای خوبی به ارمغان بیاورد. کشاورزان ژاپنی برای این کار آن را با رسیمان بیرون از پنجره های خانه های خود آویزان می کردند. زمانی که هوا خوب می‌شد، بر روی آن به عنوان پیشکش شرابی مقدس می‌ریختند و سپس در رودخانه می شستند.

تِرو در زبان ژاپنی به معنای درخشیدن و بُزو به معنای راهب بودایی است. در دوران جدید کودکان این عروسک ها را در مواردی مثل روزهای قبل از سفر و گردش از پنجره آویزان می‌کنند و آواز “روحانی هوای خوب، بگذار که آسمان صاف باشد فردا” را می خوانند.

این عروسک دوست‌داشتنی ژاپنی در ایران با کارتون ای‌کیوسان شناخته شده است. در این سریال یک تِرو تِرو بُزو از ایوان محل اقامت ای‌کیوسان که راهبی کوچک و باهوش است آویخته شده و ایفای نقش می‌کند.

آهنگی که بچه‌ها می‌خوانند:

تاثیر طبیعت بر هنر ژاپن

اقلیم متعادل و چهارفصل متمایز، نمادها و موتیف‌های فصلی‏ فراوانی مانند آلو، گیلاس، افرا و داوودی فراهم آورده که همواره در هنر سنتی ژاپنی به چشم می‏خورد. عشق ژاپنی‌ها به طبیعت در کاربرد مواد خامی مثل لاک، چوب، خیزران و کاغذ در تمام معماری ژاپنی منعکس‏ است. رطوبت زیاد، زلزله‏های مکرر و طوفان‌های شایع در ژاپن،‏ مانع کاربرد مواد پایاتری مثل سنگ در معماری شد و به همین دلیل مواد مرمت‌پذیرتر و در دسترس‏تر، در زیبایی‏شناسی‏ ژاپنی چیرگی دارند.

نزدیکی ژاپن به چین و قاره آسیا بر توسعه هنری ژاپن نفوذی عمیق‏ داشته است. ریزش ‏سنت‌های هنری از سایر سرزمین‌های آسیا به ژاپن، از دوران ماقبل تاریخی تا امروز، به سرشت تولید هنری ژاپن رنگ بخشیده است. نفوذ چین که فرهنگش در قلب خلاقیت آسیای خاوری جای دارد، در ژاپن‏ محسوس بود. سبک‌های هنری چینی و بخش‌های‏ بزرگ‏تر فرهنگ چینی از جمله سنت‏ بین‏‌المللی بزرگ هنر بودایی یا مستقیما و یا از طریق شبه جزیره کره به ژاپن رسید.

با وجود نفوذ مستمر فرهنگ قاره‏ای مختصه دیگری از هنر ژاپنی برجستگی یافت که توانایی این هنر در جذب تأثیرات قاره‏ای‏ برای تولید زیبایی‏شناسی خاص خود بود. به رغم نزدیکی ژاپن به قاره آسیا، موضع این کشور به عنوان یک ملت جزیره‌نشین منزوی به آن این توانایی را بخشیده تا سبک‌های گوناگون را در یک بیان بومی به‏ قالب ریزد. ژاپنی‌ها در طی سالیان دراز توانسته‏اند تولیدات تأثیر قاره‏ای ناهمگن را گرفته و به شکل چیزی درآورند که‏ باید آن را یک کل همگن ژاپنی شده دانست.

روند دوگانه هنر ژاپنی

هنر ژاپنی دو روند مشخص دارد. اول آنکه هیچ‏یک از انواع گوناگون هنر که در دوره‏های مختلف پدید آمده، نه تنها جای آن دیگری را نمی‏گیرد، بلکه با یکدیگر هم زیست‏اند و هر یک کمابیش خلاقیت خاص خود را حفظ می‏کند. برای مثال پیکرتراشی سده ششم تا نهم میلادی در دوره‏های بعد هم تکامل می‏یابد، حتی وقتی که طومارهای مصور باب‏ امکانات نوینی را در دوره‌ای باز کرد. روند دوم این است که ارزش‌های زیبایی‌شناختی در کانون‏ یا مرکز فرهنگ سنتی ژاپن جا دارد.

علایق‏ زیبایی‌شناختی غالبا حتی بر باورهای دینی، وظایف اخلاقی و آسایش‌های مادی هم برتری‏ دارد. برای مثال پس از پیکرتراشی آغازین بودایی که تقلیدی از نمونه‏های قاره‏ای بود، بوداهای دوره‌ای آن به تدریج ژاپنی شدند و شکل پیکرهای نرم و زیبای انسانی به خود گرفتند و به این ترتیب بیشتر آرمان‌های‏ زیبایی‌شناختی زمانه را نشان می‏دادند تا رد و نفی بوداییان را از هر چیزی که این جهانی‏ است. اینجا هنر نبود که تصویرگر دین بود، بلکه دین بود که داشت هنر می‏شد. یک بار دیگر در سده سیزدهم نوعی نفوذ قاره‏ای‏ یعنی ذن وارد ژاپن شد، اما آنچه پس از آن و از سده چهاردهم تا شانزدهم ‏اتفاق افتاد، موجب استحاله تدریجی این آیین اساسا عرفانی بود به شعر، تئاتر، نقاشی، زیبایی‏شناسی چای (سبک وابی) و در یک‏ کلمه استحاله به هنر بود.

مفهوم زیبایی شناسی ژاپنی

زیبایی‏شناسی به شکل یک رشته‏ پژوهشی کاملا مشخص در دوره‏ی میجی (۱۸۶۸-۱۹۱۲) از غرب به ژاپن آورده شد.البته‏ پیش از این تاریخ نوشته‏های زیادی درباره‏ سرشت هنر در حوزه‏های‏ شعر و نمایش و کم‏تر در زمینه‏های نقاشی، گل‌آرایی (ایکه بانا)، خوش‌نویسی‏ (شودو)، موسیقی، آیین چای (چانویو) و باغ سازی وجود داشته است. بیش‏تر نویسندگان این آثار هنرمندانی بودند که می‏خواستند اسرار هنرشان را به مریدان‏ و آیندگان بسپارند. در نتیجه قصد و غرض‏شان از این اشارات امری آموزشی بود و رویکردی شهودی را دنبال می‏کردند. زبان‏شان نیز فنی و غالبا فاقد یک‏ چارچوب ارجاع فلسفی و تحلیل منطقی مسائل زیبایی‌شناختی بود

منبع: روزنامه نسل فردا

اصولاً در دنیای کنونی که ارتباطات راحت‌تر و سریع‌تر شده است هر چیزی امکان وقوع دارد و زیاد نباید از اتفاق افتادن وقایعی که دور از ذهن به نظر می رسد تعجب کرد. در دنیای کنونی هیچ زبان یا به طور کلی هیچ فرهنگی مال یک ملت خاص نیست. همه فرهنگ‌ها مال همه ملت‌هاست.

به مناسبت تولد پسرم آمده‌ام به زادگاه همسرم شهر تاکایاما در استان گیفو که تقریباً در مرکز ژاپن قرار دارد و به داشتن خوردنی های لذیذ و شهر تمیز شهرت دارد و همیشه پر است از توریست های اروپایی، آمریکایی و اخیراً چینی‌های مرفه.

چند روز پیش که داشتم برمی گشتم خانه، سر راه خود مغازه تاکویاکی و اوکونومی یاکی دیدم . در یک لحظه هوای تاکویاکی کردم و وارد مغازه شدم. صاحب مغازه مرد میانسالی بود که داشت تاکویاکی هایی را که یک قسمتشان تازه پخته و قالب گرفته بود را با هاشی می چرخاند و به آن‌ها شکل می داد. شفارش هشت عدد تاکویاکی دادم.

در قسمتی دیگری دو اوکونومی یاکی پخته روی تخته اوجاق آماده سرو بودند. خواستم بپرسم که محتویاتشان چه چیزی است. دیدم که صاحب رستوران و یک زن تقریباً سن و سال داری که حدس می‌زدم مادرش باشد سرشان شلوغ است دارند غذای یکی دوتا مشتری دیگری را که قبل از من آمده بودند را آماده می‌کنند، سعی کردم خودم سر دربیاورم. یعنی راستش پرسیدم. اما تا بیایند جواب بدهند خودم نوشته کانجی روی آن را که به معنی اوکونومی یاکی به سبک هیروشیما بود خواندم.

صاحب مغازه بعد از سلام و سفارش من به ژاپنی حالا که می‌دید دارم کانجی هم می‌خوانم، با چهر متعجب، دست از زیرو رو کردن تاکویاکی ها کشید و رو کرد به من و چندین بار تکرار کرد که غیر ممکنه! چطور مثل ژاپنی ها حرف می‌زنی و می خوانی! تو که ژاپنی نیستی! از قیافه ات غیر ممکن است که ژاپنی باشی!

خب چه می‌توانستم بگویم جز این که چهارده سال است که دارم این زبان را می‌خوانم و کسی که این همه مدت وقت و انرژیش را روی یادگیری زبانی صرف کند به طور طبیعی این چنین می شود.

سر راه برگشتم داشتم به این مساله فکر می‌کردم که این خصلت ژاپنی ها که اگر حتی بهشان به ژاپنی سلام هم بکنی از ژاپنی ات تعریف می‌کنند خیلی جالب است و مشوق خوبی برای کسانی که ژاپنی یاد می گیرند. اما نشان دهنده یک واقعیت هم هست. و آن اینکه ژاپنی ها خود چقدر با زبان و فرهنگ خارجی دورافتاده و بیگانه اند. یادم آمدم هرچی به یکی شان می گفتم زبان ملی ایرانی ها فارسی است می گفت پرتقالی؟ می گفتم نه فارسی. می گفت پس فرقش با پرتقالی چیه؟ بعد که توضیح می دادم باز می گفت پرتقالی!

تقصیر خودشان نیست. اینکه فرق پرتقالی و فارسی را نمی فهمند از دور افتادن جزیره ژاپن از جهان دیگر است. وگرنه حرف زدن یک خارجی به زبان ژاپنی چرا باید برای یک ژاپنی عجیب باشد؟

در دنیای کنونی، دیگر مالکیت‌ها دارد به اشیاء زندگی ما منحصر می شود. احتمال دارد یک خارجی که روی زبان ژاپنی تحقیق کرده است دستور زبان ژاپنی را بهتر از خیلی از ژاپنی ها بداند. یا یک ژاپنی که روی مثلاً زبان آذری تحقیق کرده است از شخص بنده که زبان مادریم محسوب می‌شود ساختار زبان آذری را بهتر بفهمد. البته حرف زدن بدون اشکال و بدون لهجه مشکل است.

در مورد فرهنگ هم همین‌طور است. فرهنگ‌های دنیای کنونی خیلی سیال شده‌اند. اینجا همین یکی دو روز پیش کریسمس بود و فردا پس فردا سال نو میلادی. زندگی ژاپنی ها بر مدار این ذهنیت های جدید دنیای کنونی می چرخد. بابا نوئل های ژاپنی ریش سفید و عبا و کلاه قرمز در مراسمات ظاهر می شوند. بدون اینکه عشای ربانی به جا بیاورند و ریشه در تاریخ و فرهنگ خود ژاپن داشته باشد. هسته اش را برداشته پوسته اش را دور انداخته اند. شاید هم پوسته اش را برداشته باشند. اهمیتی هم ندارد. این‌طوری خوش اند.

آقای دکتر اندکی درباره خود و این که کی به ژاپن آمده اید توضیح دهید.

من از سال ۱۹۶۷ بعد از اتمام دبیرستان در ایران با بورس دولت ژاپن به این کشور آمدم و تحصیلات پژشکی خود را در دانشگاه اوساکا گذراندم و درسال ۱۹۷۴ فارغ التحصیل شدم. سه سالی به ایران برگشتم و پس از خدمت سربازی دوباره در سال ۱۹۸۰ به ژاپن برگشتم و در رشته جراحی مغز و اعصاب دوره تخصصی را گذراندم و حدود ۳۵ سال است به کار کلینک پزشکی در این کشور مشغولم و ازکارم هم راضی هستم.

برداشت شما از ژاپن چیست؟ چه عنصری از عناصر فرهنگی یا اجتماعی ژاپن می تواند برای ایرانیان قابل توجه باشد؟

چیزی می تواند برای برداشت شخصی من از ژاپن که در ضمن مرجع مراجعه هموطنان هم باشد اینست که ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم با تدوین قانون اساسی زیر نظر آمریکا به یک کشور قانونمند تبدیل شد که در سایه آن توانست  یک دمکراسی نسبتن سطح بالائی را تحقق ببخشد. آن چه که در نگاه و تجربه اولیه ما ایرانی ها چشمگیراست حکومت قانون، تعهد شدید به مقرارت و رعایت نظم در این کشور است که حقا شرط لازم برای یک جامعه مردم سالار است اگر چه کافی نیست.

شما به عنوان یکی از اعضای موسس انجمن دوستی ایران و ژاپن در اوساکا هستید. انگیزه ایجاد انجمن چه بود و چگونه ایجاد شد؟

در آوریل سال گذشته من همایشی برقرار کردم و در مورد نفوذ فرهنگ ایران باستان بر فرهنگ و جامعه ژاپن سخنرانی کردم. در این همایش بحث تشکیل انجمن را مطرح کردم و دوستانی که شرکت کرده بودند پرچم همکاری را بلند کردند و نتیجه آن هم همان آنست که شرحش رفت.ما دفتر و دستک خاصی نداریم- فعلن من مسئول هم آهنگ کننده هستم و دستکم هم در خانه است و بسیار جزئی.

انگیزه بر پائی انجمن، که البته از اهداف آن جدا نیست، همانطور که در نام و متن اساسنامه آن مستتر است مطالعه فرهنگ ایران و ژاپن میباشد. مطالعه فرهنگ ایران و ژاپن برای دستیابی به عمق بیشتر هویت ایرانیت خودمان میباشد. با توجه به این حقیقت تاریخی که فرهنگ ژاپن بخصوص در عصر باستان از فرهنگ ایران بسیار متاثر شده است مطالعه این فرهنگ و ضمنن شناخت آثار فرهنگی باقیمانده از باستان در جامعه مدرن ژاپن نیز در جهت تقویت مطالعات هویت شناسی ما مفید خواهد بود.

انجمن ما از ماه ژوئن سال گذشته آغاز بکار کرد و اکنون پس از هفده ماه فعالیت ۱۴ عضو دارد و تا بحال ۵ همایش برقرار کرده است و در آینده نزدیک ششمین همایش آن برقرار خواهد شد. به نظر من تمام همایش ها با استقبال اعضا مواجه و موفق بوده است.

فعالیت انجمن دوستی ایران و ژاپن در چه زمینه هایی است؟

فعالیت انجمن بطور عمده مطالعات فرهنگ ایران و ژاپن میباشد. شاید شما کنجاو بشوید و سوال کنید که منظور از فرهنگ چیست. که حق دارید ولی این بحث گسترده ایست و احتیاج به فرصت دیگری دارد. بطور کوتاه خدمتتان عرض کنم که برای مقوله فرهنگ تعریف های فراوانی ارایه شده است و همین امر نشان میدهد که اختلاف نظر در تعریف بسیار زیاداست. شخصن فکر میکنم هنجارهای رفتاری و باطنی اقشار مردم که خصلت اجتماعی دارد فرهنگ است. اگر اجازه بدهید بجای دنبال کردن این بحث نمونه های همایش ها را خدمتان معرفی کنم که خود روشنگر انگیزه و اهداف مطالعات انجمن است
همایش سخنرانی در مورد جشن های خردادگان و تیرگان
همایش سخنرانی در مورد موقعیت زن ایرانی از عصر باستان تا کنون
همایش سخنرانی در مورد اولین مسافران ژاپنی در ایران
همایش سخنرانی معرفی آثار ادبی فارسی در ژاپن
همایش سخنرانی در مورد حافظ

اهداف و برنامه های انجمن برای آینده چیست؟

تا زمانی که دوستان اعضا علاقه مند باشند و همکاری ها و شرایط لازم هم وجود داشته باشد مطالعات فرهنگ ایران و ژاپن ادامه خواهد داشت. جنبه مطالعات جداگانه دو فرهنگ،افتن و فراگیری مشترکات فرهنگی دو کشور از اهداف دیگر انجمن است، و انجمن از این طریق کوشش خواهد کرد تا بدینوسیله پلی باشد برای نزدیکی و تحکیم دوستی بین دو ملت. انجمن معتقد است که تحکیم اتصال و دوستی بین ملت ها فارغ از مواضع سیاسی بیشتر از راه جستجوی اشتراکات فرهنگی میسرخواهد شد و این دوستی پایدارتر هم خواهد بود.

با تشکر از دکتر جمشیدی

سایت شخصی دکتر جمشیدی که در آن مقالاتی راجع به فرهنگ انتشار داده است.

http://www.shamogoloparvaneh.com

مرکز مطالعات مجازی ژاپن

۳٫ازریوکان به ریوکان

حدود ساعت ۵ بعدازظهر به ریوکان یا همان مسافرخانه محل اقامتان رسیدیم و هرکدام به اتاق های خود رفتیم. من با اونو هم اتاق بودم. ساعت ۶:۳۰ وقت شام بود. بنابراین دوشی گرفتم و یک ربعی چرت زدم.

اونو با خودش بخش های از کتاب سوانح احمد غزالی را آورده بود تا برایش روی خوانی کنم. صفحاتی از کتاب را خواندم و مختصری درباب پاره ای از مفاهیم شین تو با او صحبت کردم. صحبت های که در دیدار شب با ایشی گاکی خیلی به دردم خورد. هنوز بیش از ده صفحه از روخوانی سوانح نگذشته بود که ساعت زمان شام را نشان می داد.

به اتفاق اونو به غذاخوری ریوکان رفتیم. بازهم غذایی دریایی که مخصوص منطقه ایسه بود انتظار ما را می کشید. غذا در سینی های قرمز رنگی با همان تزئین خاص ژاپنی ها بر روی میزهای کوچکی چیده شده بود. اما به جای هفت میز، هشت میز وجود داشت. سبب را جویا شدم و فهمیدم که ایشی گاکی هم به ریوکان خواهد آمد و شام را میهمان ما خواهد بود.

۵ دقیقه ای طول کشید تا ایشی گاکی هم از راه رسید. شوخی کوچکی کرد و به سمت میز خود روانه شد. پس از صرف شام مقداری با من و دکتر فان وارد گفتگو شد و ضمن مزاح با هر دوی ما پاسخ گوی تمامی سئوالات بود.

در آن هنگام نخستین پرسشی که از او کردم راجع به تطهیر با نمک مقدس بود. از او پرسیدم که چرا در هنگام ورود به درگاه تویو-اوکه-اومی کامی، تطهیر با نمک مقدس انجام گرفت و مثلا چرا تطهیر با آب صورت نپذیرفت؟ او پاسخ داد که اولا  چون نمک از آب اقیانوس گرفته شده،خاصیت پاک کنندگی آب را دارد. و از طرف دیگر نمک، هم نوعی خوردنی به حساب می آید و هم این که خاصیت گندزدایی و پاک کنندگی دارد. در نتیجه نمک سنبل و نشانه ای است که با ورودش به بدن، علاوه بر انرژی بخشی،  از آن  گندزدایی و تطهیر به عمل می آورد.

پس از صرف غذا ایشی گاکی تقاضای تاکسی کرد تا به خانه باز گردد. به لابی ریوکان آمدیم و منتظر تاکسی شدیم. من هم از فرصت استفاده کردم و سئوال دیگری  پرسیدم. به او گفتم ” تا جایی که من می دانم برخلاف آئین بودا و هندو در آئین شین تو خدا تشخص و شکل ندارد. اما شماها امروز برای یک چنین خدایی که فاقد تشخص است غذا درست کردید!؟ خدا ی بی تشخص چگونه می تواند غذا بخورد؟ و سرنوشت غذای درست شده چه خواهد بود؟”. ایشی گاکی با خونسردی تمام پاسخ داد که ” آن غذا توسط خود روحانیون شین تو خورده    می شود…” . پاسخ ایشی گاکی به نیمه رسیده بود و من داشتم خودم را آماده می کردم تا با او وارد یک جدال کلامی بشوم؛ که دکتر ناگایی سخن او را برید و پیشنهاد کرد که به اتفاق به چای خانه ای برویم و آن جا بیشتر با هم صحبت کنیم. ما هم بی درنگ پذیرفتیم. بالاخره  تاکسی آمد و من و اونو و ایشی گاکی و دکتر ناگایی به سمت چای خانه ای که گویا پاتوق ایشی گاکی بود رفتیم.

به در چای خانه رسیدیم. قبل از ورود ایشی گاکی از من پرسید که شما وقتی که کسی را می بینید یا وارد جایی می شوید برای احوال پرسی چه می گوید؟ گفتم  می گوییم “سلام”. او هم فورا درب چای خانه را باز کرد و وارد شد و با صدای بلند گفت “سلام “. در داخل چای خانه دو نفر دیگر هم نشسته بودند. آنان به همراه صاحبان چایخانه از شنیدن “سلام” جا خوردند. هنوز تعجب آنان از شنیدن این کلمه جدید به پایان نرسیده بود که من هم وارد شدم و درب را بستم. با ورود من ایشی گاکی به آنان توضیح داد که سلام لغتی فارسی است و من هم از ایران آمده ام. برای صاحبان و مشتریان چایخانه کمی حضور کسی از ایران در ایسه عجیب بود. بنابراین من را به باد سئوالات مختلف گرفتند و من هم تا حد توان پاسخگو بودم.

پس از این که از گرد سئوالات مشتریان و صاحبان چایخانه  راحت شدم. با اونو و دکتر ناگایی راجع به اندیشه و آرا ایزوتسو و هانری کربن وارد گفتگو شدم. ایشی گاکی هم در آن سوی دیگر ضمن این که گاه گداری سربه سر من و اونو می گذاشت با مشتریان گرم صحبت بود.

صحبت راجع به آرا ایزوتسو و کربن بالا گرفت، دکتر ناگایی و اونو هردو متفق القول ابراز داشتند که ایزوتسو در اواخرعمر از اندیشه های رایج  در فلسفه فاصله گرفته بود و سعی داشت بنیان متافیزیکی جدیدی را مطرح کند. بنیان متافیزیکی که قابلیت احیا اندیشه شرقی را داشت.

آن دو ادامه دادند که،  ایزوتسو در اواخر عمر [که در کتاب صوفیسم و تائویسم از کربن نام می برد و اندیشه  او را ارج می نهد][۱] آرا کربن را به شدت مورد نقد قرار می دهد و  ابراز می کند که کربن روح شرق را به درستی درنیافته بوده است.

اما از سوی دیگر هم بسیاری از اساتید ژاپنی ، از جمله یکی از اساتید گروه فلسفه دانشگاه واسه دا[۲]، بوده اند که حملات سختی را به آرا متاخر ایزوتسو کرده اند و بیان داشته اند که ایزوتسو قصد داشته تا با هر چسبی تفکرات شرقی را باهم منطبق نماید. البته در این باره دکتر ناگایی گفت که استاد دانشگاه واسه دا به هیچ وجه منظور و مقصود و هدف ایزوتسو را در نیافته  بوده و صرفا مهملاتی را اظهار کرده بوده است. اما او نقد ایزوتسو بر کربن را صحیح دانست و معتقد بود که کربن با تمام پژوهش هایش بر روی شرق، روح شرقی را کاملا در نیافته بود.

تقریبا صحبت ما به پایان رسیده بود که  دیدم ایشی گاکی از صحبت با مشتریان فارغ شده و زمان خوبی است تا با او بیشتر راجع به شین تو صحبت کنم. به سمت او رفتم و کنارش نشستم. از او پرسیدم هدف از تهیه غذا برای آماتراسو چیست؟ و آماتراسویی که شکل و صورت ندارد چه نیازی به غذا دارد؟

او پاسخ داد که: آماتراسو کلا فاقد شکل و صورت است و حتی برخلاف تصور رایج که  آماتراسو را زن و مونث می دانند، آماتراسو هیچ جنسیتی ندارد. اما چون که نقاش کتاب کوجیکی که شخصیت ها و اسطوره های این کتاب را به تصویر درآورده، آماتراسو را به صورت زن کشیده است؛ ما هم به طور تلویحی مونث بودن او را می پذیریم. بنابراین ما نه می دانیم آماتراسو کجاست و نه می دانیم  او چه تشخص و جنسیتی دارد و نه می دانیم که او کی به سالن غذاخوری می آید. اما در عین حال آماتراسو در همه جا هست و اساسا حضور طبیعت که در سراسر ژاپن وجود دارد، چیزی جز ظهور و تجلی آماتراسو نیست. او ادامه داد که آماتراسو نیازی به آن غذا ندارد بلکه این ما انسان ها هستیم که برای زندگی نیاز به آن غذا داریم. و چون خدا این روزی را به ما اعطا کرده ما برای دریافت نعمت و روزی بیشتر غذایی (نذر) را به او پیشکش می کنیم تا به ما عنایتی نماد.  او افزود که در زمان اعیاد مذهبی ژاپنی ها از هاشی[۳] ای دو سره استفاده می کنند. معنی این کار این است که با سر پایینی هاشی انسان غذا می خورد و روزی می گیرد و باسر بالایی هاشی در اصل یک جور تعارف یا نذر را به خدا پیشکش می کند. به عبارت دیگر با وجود و حضور خداست که ما می توانیم غذا بخوریم و حیات داشته باشیم.

در حالی که ایشی گاکی این پاسخ ها را مطرح می کرد، سخنان او را با دین اسلام در ذهن چنین منطبق می کردم. الله، خدای اسلام هم هیچ گونه تشخص و شکلی ندارد. اما الله در قرآن برای اشاره به خود از ضمیر مذکر غایب “هو” استفاده می کند که بر مبنای دستور زبان عربی نقش مذکر را به خود می گیرد. و این تصور پیش می آید که خدای اسلام مذکر است. در حالی که او کلا فاقد و منزه از هر تشبیهی است. بنابراین می شد این گون این تطبیق را صورت داد که آماتراسو هم به مانند الله هیچ شکل و تشخصی ندارد. اما به دلیل این که او را در نقاشی های کوجیکی زن ترسیم کرده اند. ما او را به عنوان زن فرض و تصور می کنیم.

همچنین ما در عید قربان، قربانی را به درگاه خدا پیشکش می کنیم و یا در اعتقاد شیعه سفره نذری برای ائمه اطهار (ع) پهن می کنیم و خیراتی می دهیم. تا توجه خدا و یا ائمه اطهار(ع) به سوی جلب شود و برکتی به زندگی ما اعطا نمایند.  بنابراین بر سبیل مقایسه و مقارنه می توان گفت که ، گوشت آن قربانی و یا غذای آن سفره نذر در اصل برای خدا یا ائمه (ع) تدارک دیده شده است؛ در حالی که آنان به گوشت آن قربانی و غذای نذری هیچ احتیاجی ندارند. وعاقبت هم گوشت قربانی و غذای نذری  توسط شخص ما خورده می شوند. از این رو می توانیم نحوه پخت و تقدیم غذا به آماتراسو را در یک چنین کانتکسی مورد بررسی قرار دهیم.

صحبت های ایشی گاکی و انطباقات ذهنی من به پایان رسیده بود که آمده سئوال بعدی شدم. از او پرسیدم، برمبنای اندیشه ی عرفان اسلامی خدا در تمامی موجودات خود را متجلی ساخته است و تمامی این عالم چیزی جز تجلی اوست. در شین تو هم ما می توانیم رد چنین اندیشه ای را به خوبی ببینیم.  طبیعت تجلی و نشان دهنده قدرت یک امر قدسی است که ژاپنی ها با یک نوع فهم شهودی آن را درک می کنند. به تعبیر دیگر این امر قدسی به مانند تجلی خدای اسلام در همه چیز و همه جا حضور دارد،  آیا می توانیم میان مفاهیم کلیدی این دو آئین قائل به اشتراک بشویم؟

ایشی گاکی که چیزی از عرفان اسلامی نمی دانست ، پاسخ داد که در این باره نمی تواند اظهار نظر کند. اما گفت که ، طبیعت برای ژاپنی ها به منزله ی یک امر قدسی است که خدا در آن حضور دارد. واین خدا تمامی صفات خود را در شخص امپراتور به طور کامل نمایان ساخته است. به تعبیر دیگر امپراتور نماد و تجلی صفات الهی در قالب انسانی است.

با شنیدن این سخن فورا باب دیگری در تطبیق گشادم و چنین انطباقی را در ذهن صورت دادم. برمبنای اساطیر شین تو امپراتوران ژاپن نسل در نسل فرزند آماتراسو هستند و تنها امپراتور است که تمام صفات آماتراسو (صفات الهی) را از آن خود کرده است؛ و به عنوان والاترین مقام الهی آئین شین تو شناخته می شود. این نقش شباهت دارد به نقش حقیقت محمدیه که به باور عرفای اسلامی تمامی صفات حق در پیامبر اعظم محمد مصطفی (ص) متجلی گشته است و او والاترین انسان الهی است.

برای نشان دادن مقصود و تصور خود از مدل ابن عربی استفاده کردم و ضمن توضیح مراتب وجود، به جایگاه الله در مرتبه واحدیت، حقیقت محمدیه، تجلی موجودات (اعیان ثابته) و این همانی رابطه خدا و انسان  در عرفان اسلامی اشاره کردم.

ایشی گاکی پاسخ داد، چون که از اندیشه اسلامی چیز زیادی نمی داند نمی تواند پاسخگو باشد. اما به من گوشزد کرد، همان طور که من به عنوان یک شین تویی در فهم دین و عرفان اسلامی مشکل دارم. مسلما تو هم در فهم روح شین تو که در قلب ژاپنی ها حس     می شود مشکل خواهی داشت. تو با ساختن و تطبیق مفاهیم می توانی فهمی اسلامی از شین تو بدست آوری. کما این که من هم  می توانم اسلام را قالب مفاهیم شین تویی درک کنم.  اما رابطه انسان با خدا در شین تو مطابق توضیح تو از رابطه انسان با خدا در اسلام رابطه ای این همانی  و دو سویه است.

ساعت داشت ۳ نیمه شب را نشان می داد، متفق القول رای به برگشتن به ریوکان دادیم تا صبح بتوانیم به ادامه تحقیقات و بازدید ها برسیم.  پول میز را میهمان ایشی گاکی و دکتر ناگایی شدیم.

بالاخره پس از مدتی انتظار دوتا تاکسی سررسیدند که یکی برای ایشی گاکی و دیگری برای ما سه نفر آمده بود. از درب چایخانه بیرون آمدیم باران نسبتا تندی باریدن گرفته بود. از ایشی گاکی خداحافظی کردیم و به ریوکان بازگشتیم.

پس از رسیدن به ریوکان شب بخیری به دکتر ناگایی گفتیم و با اونو به اتاق رفتیم. پیش از خواب چکیده صحبت ها با ایشی گاکی را برای اونو بازگو کردم تا اگر چیز بیشتری به ذهنش می رسد، برایم توضیح دهد.

به اوگفتم، آن گونه که از صحبت های ایشی گاکی استنباط کردم ما نمی توانیم شین تو را دینی چند خدایی بدانیم، بلکه به نظر من شین تو را باید در کانتکستی عرفانی مورد بررسی قرار داد که تمام خدایان ومفاهیم آن بیانگر یک امر قدسی که خود را به صورت های گونگون متجلی کرده است.

اونو هم سخن مرا پذیرفت و در چارچوب اندیشه ابن عربی توضیح داد که خدایان شین تو را نباید به عنوان خدایان و ذات هایی مستقل در نظر گرفت که در عرض هم بر این جهان فرمان می رانند. بلکه باید آنان را به مثابه “اسما الهی”  و یا به تعبیر دیگر “اعیان ثابته ای ” در نظر گرفت که از ذات حق جاری ومتجلی شده اند. و هریک گوشه ای از آن وجود محض را آشکار می سازند.

گفتگو ما یک ساعتی طول کشید و ساعت ۴:۳۰ صبح بود، به ناچار گفتگو را به پایان بردیم و خوابیدیم تا فردا برای رفتن به موزه معبد ایسه و زیارت گاه آماتراسو اومی کامی یا ایسه درونی  آماده شویم.

[۱]عبارت داخل قلاب سخن من است که در میان گفتگو اونو و دکتر ناگایی مطرح کردم.

[۲] Waseda Daigaku

[3] Hashi چوب های غذاخوری معروف ژاپنی

از ایسه بیرونی به ایسه درونی یا از اسم ظاهر به اسم باطن خدا[۱]

حدود ساعت ۱:۴۵ دقیقه بعداز ظهر به سمت معبد ایسه بیرونی (ظاهر) حرکت کردیم. بارش باران شدیدتر شده بود. ده دقیقه بعد به ایسه بیرونی رسیدیم. مردی بلند قامت و خوش چهره با لباس کیمونو و هاکاما مردانه، چتر بدست انتظار ما را می کشید. نزد او رفتیم با رویی خندان پذیرای ما بود. دکتر سوچی یا ما را به او معرفی کرد و همراه با او جهت تطهیر تن[۲]، که قبل حضور در معبد حتما باید انجام می شد، به سمت شستشو خانه (وضو خانه) معبد رفتیم.

شستشوخانه یا بهتر بگویم وضوخانه معبد، حوضی مکعب مستطیل بود که از زمین حدود یک متر ارتفاع داشت. میله ای فلزی نازکی که یک سانتی متر از لبه های حوض بالاتر بود، در طول وسطی حوض قرار داشت. و دورادور حوض را ملاقه های بزرگی گرفته بود. به گونه ای که سر ملاقه از قسمت دهانه بر روی میله وسطی بود و دسته های آن بر روی لبه های حوض قرار داشت.

راهنمای ما روش تطهیر را چنین توضیح داد که، نخست با دست راست ملاقه را برداریم و در آب فرو می بریم. سپس کف دست چپ را از انتهای انگشتان تا سر انگشتان می شویم. آن گاه ملاقه را به دست چپ داده و دست راست را هم به همین نحو مورد شستشو قرار می دهیم. بعد از شستشوی دست ها می بایست با آب باقی مانده در ملاقه آب را در دهان می گرداندیم و خالی می کردیم. در خاتمه نیز بایستی ملاقه را دوباره در آب فرو کرده و بعد از آب گیر شدن آن، ملاقه را به صورت عمودی (به گونه ای که سر آن بالا باشد)   می گرفتیم. تا بدین وسیله آب از دهانه خارج شده و دسته ی ملاقه را تطهیر نماید. پس از شستشو ملاقه ها را به همان شکل اول قرار دادیم و راهی دروازه ورودی[۳] اول شدیم.

برای ورود به محوطه معبد (ظاهر اول)، زیر دروازه اول تعظیم کردیم و پا به درون معبد گذاشتیم. راهنمای ما توضیح داد که در زمان های دور مردم برای اهدای نذورات و هدایا هنگامی که به ایسه می آمدند از زیر این دروازه عبور می کردند و اجازه می یافتند که تا دروازه دوم وارد محوطه ایسه گردند. پس از رسیدن به دروازه دوم (ظاهر دوم، باطن اول)، راهنمایی ما توضیح داد که در ایام دور هنگامی که مردم به این دروازه  می رسیدند، در کنار این دروازه نذورات و هدایای خود را غبار روبی و تطهیر کرده و به معبد تقدیم می کردند. از اونو پرسیدم که آیا امپراتور هم در زمان ورود به معبد باید مراسم شستشو را به جای آورد که پاسخ داد خیر! امپراتور و ملکه تنها کسانی اند که از اجرای مراسم تطهیر معاف اند.[۴]

زیر دروازه دوم تعظیم کردیم و وارد محوطه اصلی (باطن دوم)شدیم. محوطه اصلی که بخش بسیار وسیعی بود. متشکل شده بود از چندین نیایش گاه کوچک تر که هریک به خدایی اختصاص داشت.

در ابتدای ورودی دروازه دوم شیروانی سوله مانندی قرار داشت که راهنما توضیح داد که در هنگام برپایی اعیاد و جشن ها[۵] در صورت بارش باران از این شیروانی جهت اجرای مراسم استفاده می شود.

از محوطه شیروانی که عبور کردیم، رسیدیم به نیایش گاه  خداوندگار زمین یا رزق و روزی و شریک آماتراسو ت”ویو-اوکه-اومی کامی”. دیوار بیرونی نیایش گاه از چوب خیزران[۶] تشکیل شده بود و بر روی هر بخش از دیوار شاخه های نازک و برگ های درخت ساکاکی قرار داشت.[۷] بعد از گذر از دیوار به دروازه اصلی نیایش گاه رسیدیم. ورودی نیایش گاه را توریی دیگری مشخص می ساخت. مقابل توریی و در محوطه بیرونی نیایش گاه دیوار دیگری از جنس خیزران قرار داشت که تا توریی ورودی حدود ۲متر فاصله داشت به طوری که دیوار و توریی دقیقا مقابل یک دیگر قرار می گرفتند. این دیوار که در سایر نیایش گاه ها هم وجود داشت. بیان گر محوطه و بخش بیرونی (ظاهر) هر نیایش گاه  نسبت به بخش داخلی (باطن)  آن بود. بخش درونی (باطن) نیایش گاه مهراوه تویو-اوکه-اومی کامی بود که آن سوی توریی قرار داشت. مهرواه، تشکیل شده بود از یک میز، صندوق نذورات و یک دیوار عمودی که وسط آن مربعی پنجره ای شکل قرار داشت. اما این پنجره با پرده ای سفید پوشانده شده بود. پرده نیز نماد حجاب میان عالم ظاهر وعالم باطن بود. به تعبیر دیگر خود محوطه مهرواه نسبت به محوطه دیگری که در پشت پرده قرار داشت حکم “ظاهر” را داشت. و  محوطه پشت پرده که با توریی دیگری مشخص شده بود نقش “باطن” را ایفا می کرد.

برای توضیح بهتر این موضوع و مفهوم اونو از تمثیل خوب و مفیدی استفاده کرد.

او گفت: بیرون کعبه با پرده ای پوشانده درسته؟

پاسخ دادم: بله!

ادامه داد که: پرده کعبه، ظاهر و بیرون آن را نشان می دهد و حاجیان که به طور عمومی به زیارت می روند صرفا ظاهر کعبه و بیرون آن را می بینند. اما باطن و درون کعبه برای همه قابل رویت نسیت و فقط افراد محدودی می توانند به آن وارد شوند. از این رو مهراوه هم شبیه ظاهر و بیرون کعبه است که همه می توانند آن را زیارت کنند اما محوطه پس پرده به مانند دورن کعبه محوطه خاص و مقدسی است که افراد خاص می توانند وارد آن شوند.

حرف اونو به پایان رسیده بود که فورا به او گفتم:  همان طور که می دانی در عرفان اسلامی پرده ،حجاب حق و حقیقت است و سالک راه حق پس از ریاضت ها و عبادات های گوناگون به لطف حضرت حق این حجاب را کنار می زند و حقیقت محض برایش آشکار می شود. علاوه بر تفسیر تو از پرده کعبه می توانیم این گونه بگوییم که پرده کعبه نشان دهنده ظاهر یا به تعبیر دیگر ظاهر حقایق است که همه در نوع خود از آن فهمی دارند. اما باطن کعبه نشان دهنده باطن، گذر از پرده و جحاب این دنیا، و رسیدن به حقیقت محض است که عده کمی به آن می توانند دست پیدا کنند. البته بیان این مفاهیم صرفا در قالب نماد سازی و نشانه شناسی قابل تحلیل اند.

اونو هم پاسخ داد که: حرف تو درسته است و در آئین شین تو هم این قانون حکم فرماست. همان طور که ظاهر کعبه و پرده آن نشان دهنده ظاهر حقایق است، پرده مهرواه خدایان شین تو هم  بیانگر ظاهر حقایق است. در حالی که هر کدام از این ظواهر باطنی دارند که  حقیقت محض  است و در پس پرده قرار دارد که فهم آن  فقط برای افراد معدودی امکان پذیر است. به تعبیر دیگر پرده مهراوه همان حجاب عرفای اسلام است که معتفدند میان حقایق ظاهری و حقایق باطنی وهم و پوششی را ایجاد کرده است. از این رو هر توریی و هر زیارت گاه حکم ظاهر را دارد نسبت به توریی یا زیارت گاه بعدی که نقش باطن را ایفا می کند و این رابطه به صورت دو طرفه است.

این توضیحات بیشتر اونو مرا به یاد مدل ابن عربی در توضیح آفرینش و صدور ماهیات انداخت که هر مرتبه نسبت به مرتبه بالایی ظاهر است و نسبت به مرتبه پایینی باطن است. برای مثال مرتبه احدیت باطن است نسبت به مرتبه واحدیت. و مرتبه واحدیت ظاهر احدیت و باطن تجلی ماهیات است.  این مدل سازی در دیگر مراحل گفتگو با دوستان همراه بسیار به دردم خورد.

همان طور که گفتم افرادی که به معبد می آمدند تا مهراوه بیشتر اجازه ورود نداشتند. اما به سبب این که ما میهمانان ویژه به حساب می آمدیم. بر دفتر ثبت نام میهمانان ویژه، اسامی  خود را نوشتیم و اجازه یافتیم که به پشت مهراوه یعنی بارگاه تویو-اوکه-اومی کامی وارد شویم. البته جهت ورود به بارگاه باز باید مورد تطهیر قرار می گرفتیم البته این بار با نمک مقدس[۸].

راهنمای ما درب محوطه پشتی را باز کرد، اسباب و لوازم خود را بر روی تاقچه ای قرار دادیم .سپس به صورت شانه به شانه صف آرایی کردیم. سر را به نشانه تعظیم پایین آوردیم. روحانی ای دعا خواند آن گاه درب ظرف گرد و صورتی رنگی را باز کرد و با شاخ و برگ نازکی از درخت ساکاکی به طوری که شاخه به صورت افقی بر روی ظرف قرار گرفته بود نمک مقدس را تا جلوی پای ما پاشاند. سپس آن روحانی به عنوان راهنما و خادم جلوی ما حرکت کرد و دکتر موری هم پشت سر او به عنوان امام[۹] ،و ماهم پشت سر او آن دو حرکت کردیم. باز برای ورود به آستانه تویو-اوکه-اومی کامی توریی دیگری وجود داشت، تعظیم کردیم و وارد شدیم. در مقابل بارگاه تویو-اوکه-اومی کامی ایستادیم. دکتر موری به نمایندگی از ما تا آستانه توریی اصلی بارگاه رفت و مراسم نیایش را به جای آورد و ما هم همراه با او چنان نمودیم.[۱۰]

یک متر جلوتر از جایی که ما برای نیایش ایستاده بودیم ، جایگاه های مربع شکلی در ابعاد تقریبی یک متر در یک متر بر روی زمین وجود داشت که از سنگ ساخته شده بود.

دلیل آن ها را پس از نیایش پرسیدم. اونو پاسخ داد که آن جایگاه های مربعی شکل محل استقرار راهبان شین تو در هنگام عبادات رسمی را مشخص می سازد. ما دیگر اجازه ورود به آن سوی توریی را نداشتیم چرا که آن جا جایگاه شخص تویو-اوکه- اومی کامی بود و  تنها شخص امپراتور اجازه داشت که از توریی عبور نماید و وارد جایگاه او گردد. در نتیجه ما به سمت مهراوه بازگشتیم.

اگر بر حسب مدل ظاهر و باطن حقایق بخواهم توضیح دهم. مهراوه ظاهر حقایق بود که همه می توانستند وارد آن شوند و به نوبه خود فهمی داشته باشند. اما بخش میانی که ما وارد آن شدیم نسبت به مهراوه باطن و نسبت به جایگاه شخص تویو-اوکه- اومی کامی ظاهر بود. این مرتبه یا بخش، نماد سالکانی بود که از ظاهر حقایق عبور کرده و به باطن رسیده بودند اما هنوز موانعی مانع ورود آنان به حقیقت محض می شد. اما جایگاه شخص تویو-اوکه –اومی کامی حقیقت محض به حساب می آمد که تنها شخص امپراتور به عنوان تجلی خدا (که همان گونه گه توضیح خواهم داد می توان مقام او را با مقام حقیقت محمدیه در عرفان اسلامی مقایسه کرد) می توانست به آن وارد شود و از آن فهمی ناب داشته باشد.

از مهراوه تویو-اوکه-کامی به سمت دفتر معبد حرکت کردیم. در راه با راهنما کمی صحبت کردم. می گفت که چندی پیش در ایستگاه ایکه بوکوروُ[۱۱] توکیو به رستوران فردی ایرانی رفته و غذایی ایرانی خورده است. نام غذا را نمی دانست اما می گفت که خوشمزه بوده است. از اونو نام و نشان او را پرسیدم گفت که نامش یوُشی هیسا ایشی گاکی[۱۲] استاد  شین تو و راهب معبد ایسه است و حدود سی سال است که با دکتر موری دوستی دارد. اونو اضافه نمود که دکتر موری در دورن معبد ایسه متولد شده است و از کودکی با ایشی گاکی در معبد بزرگ شده اند. گویا ایشی گاکی هم متولد معبد بود.

به دفتر معبد رسیدیم کفش ها را درآوردیم و وارد شدیم. ایشی گاکی ما را به اتاق میهمانان هدایت نمود. اتاقی بود با همان شکل و شمایل مشهور اتاق های ژاپنی با پنجره ای کوچک که رو به حیاط خلوت باز می شود. در حیاط خلوت درخت کاج کهن سالی وجود داشت که فوق العاده تنومند و زیبا بود. نمی دانم چه شد که با دیدن آن کاج کهن سال یاد آن چنار کهن امام زاده صالح خودمان افتادم که سال ها زینت بخش حیاط آن امام زاده با شکوه است.

بر روی مبل ها نشستیم، دو راهبه شین تویی از ما با شیرینی مخصوص معبد و چای سبز پذیرایی نمودند. دکتر فان هم یک جلد از آخرین اثر خود را امضا کرد و آن را به همراه دو قوطی چای اعلا و گرانقیمت چینی به معبد اهدا نمود و با ایشی گاکی وارد گفتگو شد که بیشتر بحث پیرامون آئین تائو و کتاب تازه چاپش بود.

پس از پذیرایی به همراه ایشی گاکی به بخش دیگری از معبد رفتیم. این بخش در نوع خودش جالب و قابل توجه بود به طوری که تا شب (هنگامی که ایشی گاکی را دوباره ملاقات نمودم و مفصل با او صحبت کردم) ذهن مرا به خود مشغول ساخته بود.

در جوار جایگاه تویو-اوکه-اومی کامی ساختمان شیروانی بزرگی وجود داشت که سقف آن از نی و گِل ساخته شد بود.  در طول ضلع  فوقانی شیروانی، کنده های بشکه مانندی قرار داشت که  از عرض بر روی شیروانی  قرار گرفته بودند. دو سر این کنده ها با فلزی طلایی رنگ بسته شده بود که باعث دوام و قوام چوب می شدند. ایشی گاکی توضیح داد که این مکان یعنی”می-که دن”[۱۳] ، محل صرف غذای آماتراسو-اومی کامی و تویو-اوکه-اومی کامی است! که باهم در این محل روزی دو وعده (صبح و غروب) غذا می خورند!

ساعت حدود ۳:۱۵ دقیقه ظهور بود که ازبخش پایینی “می-که دن” چهار مرد با احترام خاصی به سمت درب ورودی می آمدند. فردی که جلوی همه قرار داشت و از آن سه نفر دیگر چیزی در حدود یک متر جلوتر بود، فردی نظامی بود که به سبک نظامی ها هم حرکت می کرد. اما آن سه فرد پشتی روحانیون شین تو بودند که به سمت “می-که دن”  می آمدند. دکتر موری توضیح داد که، نفر اول وظیفه دعا خواندن را بر عهده دارد، نفر دوم وظیفه دارد که آتش اجاق غذا را روشن نماید، و نفر سوم کلید دار غذاخوری است.

مامور نظامی تا درب ورودی “می-که دن” آن سه روحانی را همراهی کرد، درب ورودی را باز کرد، و پس از ورود انان به محوطه اصلی، به نشانه خداحافظی از ما سری تکان داد و رفت. ما اجازه ورود نداشیم اما از درز چوب های نرده نرده می شد مراسم خواندن دعا، روشن کردن آتش و بردن غذا به “می- که دن” را به خوبی دید.

بارش باران خیلی شدید شده بود به طوری که چتر هم نمی توانست ما را از خیس شدن مصون بدارد. اونو گفت که : منطقه ایسه پرباران ترین منطقه ژاپن است و در سراسر ژاپن به بارش باران های شدید شهرت دارد.

با ایشی گاکی و سایر همراهان به سمت سایر نیایش گاه ها حرکت کردیم. از برکه ای زیبا عبور کردیم که بر روی آن پلی سنگی قرار داشت. اما این سنگ در نوع خودش واقعا جالب بود. سر این سنگ بر آمدگی داشت که  شبیه سر و صورت لاک پشت بود. برای همین سنگ این پل را “سنگ لاک پشت”[۱۴] می نامیدند.[۱۵]

از برکه به سمت “تاکا- نو- میا”[۱۶] (نیایش گاه رفیع)حرکت کردیم و پس از پیمودن پله های فراوان به “تاکا- نو- میا” یا بلند ترین جایگاه معبد رسیدیم.  نیایش گاه “تاکا- نو- میا” برخلاف سایرعبادت گاه ها فاقد توریی بود. سبب را ایشی گاکی چنین توضیح داد که دیواره های توریی مانند این نیایش گاه خود حکم توریی را دارند و دیگر حاجت به توریی مستقلی نیست. “تاکا- نو- میا” را زیارت کردیم و به رسم آئین شین تو دعایی نمودیم و به سمت نیایش گاه های پایین معبد حرکت کردیم.

پس از رسیدن به نیایش گاه های پایین ایسه، ابتدا به نیایش گاه خدای آب  “کامی-نو- می ای-نو-جین جا” [۱۷]رفتیم. این زیارت گاه اتاقی کوچک با سقف شیروانی بود که از یک سو محل عبادت خدای آب بود و از سوی دیگر آب انبار مقدس معبد هم به حساب می آمد. آن طور که ایشی گاکی توضیح داد، گویا هنگام طبخ غذای آماتراسو-اومی کامی و تویو-اوکه –اومی کامی از آب این نیایش گاه به عنوان آب مورد نیاز استفاده می شود.

از نیایش گاه خدای آب به نیایش گاه خدای خاک(سوچی-نو-میا)[۱۸] و از آن جا به زیارت گاه خدای باد(کازه-نو-میا)[۱۹] رفتیم. اما در حین دیدار و نیایش زیارت گاه ها نکته ای نظرم را به خود جلب کرد.

محوطه و فضای هر نیایش گاه از دو بخش تشکیل شده بود. یک بخشی که خود نیایش گاه بود و بخش دیگر که جز یک اتاقک بسیار کوچک سقف شیروانی چیز دیگری در آن وجود نداشت. علت را از دکتر موری و اونو پرسیدم. که هر دو متفق القول گفتند که شکل و ساختار معبد ایسه از دوهزار سال پیش تا کنون به همین نحو کنونی حفظ شده ، و هر ۲۰سال به ۲۰سال[۲۰] مصالح و ساختمان نیایش گاه ها (که همگی از چوب ساخته شده بودند) نو  می شوند. بنابراین بنای جدید در آن محوطه خالی ساخته می شود و بنای قدیمی تخریب     می گردد و بعد از ۲۰ سال برعکس این کار اتفاق می افتد. به علاوه آن اتاقک کوچک هم شاخصی بود که مقیاس فضا را برای بنای جدید مشخص می ساخت.

پس از نیایش “کازه-نو-میا” به سمت درب خروجی ایسه بیرونی حرکت کردیم از ایشی گاکی خداحافظی کردیم و با تاکسی به مسافرخانه بازگشتیم.

[۲] Harai

[3] Toriiتوریی، یا همان دروازه های معروف آئین شین تو که در سراسر ژاپن  به چشم می خورند. در اصل نمادهایی هستند که مرز میان جهان انسان ها و خدایان را مشخص می سازند.

[۴] بر مبنای اساطیر شین تو امپراتوران ژاپن جملگی نواده ی خدای آفتاب آماتراسو- اومی- کامی Amaterasu-Omi-kami هستند که نسل اندر نسل سمت فرمانروایی ژاپن را بر عهده داشته اند. از این رو امپراتور تجلی خدا در ژاپن محسوب  می شود و طبیعتا نیازی به تطهیر ندارد.

[۵] Matsuri

[6] Take

[7] Sasaki درختی مقدس است که ازقدیم الایام پیروان شین تو آن مورد نیایش قرار می دادند. از شاخه و برگ های این درخت جهت تطهیر استفاده می شود. نقش این درخت به نقش درخت طوبی در عرفان اسلامی بسیار شبیه است.

[۸] Mishiyo

[9] در این جا لفظ امام را در معنای لغوی آن به مورد استفاده قرار داده ام. یعنی کسی که جلوی ماست یا جلوی ما قرار دارد (پیشوا).

[۱۰] چیزی شبیه مراسم نماز جماعت که نمازگزارن همراه با امام جماعت به اجرای فریضه مقدس نماز می پردازند.

[۱۱] Ike bukuro Eki

[12] Yoshihisa Ishigaki

[13] Mikeden

[14] Kame Ishi

[15] به واقع نمی دانم چه حکمتی در کار بود زیرا در نقاط دیگر معبد از این دست سنگ ها وجود داشت که هریک شکل حیوانی را به خود گرفته بود! در جای هریک توضیح خواهم داد.

[۱۶] Taka no miya

[17] Kami-no-mii-no-jinja

[18] Tsuchi-no-miya

[19] Kaze-no-miya

[20] Sengu

بخش اول سفرنامه را در اینجا بخوانید!

بهمن ذکی پور؛ دانشجوی تحقیقاتی گروه مطالعات اسلامی دانشگاه توکیو:

1. سرآغاز بحث

از ۲۹ جولای ۲۰۱۰ لغایت ۳۱ جولای ۲۰۱۰ ( هفتم لغایت نهم مرداد ماه هزار و سیصد و هشتاد نه) فرصتی طلایی دست داد تا به همراه جمعی از اساتید ژاپنی جهت تحقیق درباب آئین شین تو[۱]، نخست رهسپار معبد شین تویی”ایسه”[۲] ( واقع در منطقه ایسه نزدیک ناگویا) و سپس معبد شین تویی “فوشی می-ای ناری- تای شا”[۳] واقع در کیوتو بشوم[۴].

جمع هفت نفره ما که تشکیل شده بود از، دکتر می زوه موُری[۵] استاد و راهبه شین تویی دانشگاه کوُکو گاکو این[۶]، دکتر ناساآکی سوچی یا[۷] استاد تائویسم دانشگاه سن شو[۸]، دکتر شین ناگایی[۹] استاد پدیدار شناسی دانشگاه تویو[۱۰]، خانم ریئه کوُ کی مورا[۱۱] عضو انجمن نقاشان ژاپن، دکتر فان- گوآنگ- چو[۱۲] استاد و محقق مرکز مطالعات تائویسم چین[۱۳]، جون ایچی اونو[۱۴] دانشجوی سال آخر دکتری گروه مطالعات اسلامی دانشگاه توکیو و محقق در زمینه ی عرفان و فلسفه اسلامی (خاصه آرا ابن ترکه اصفهانی) و بنده که درگروه مطالعات اسلامی دانشگاه توکیو مشغول تحقیق بر روی روابط آئین هندو و بودا با عرفان اسلامی هستم.

چنین جمعی از یک سو سبب  شد تا به عنوان یک ناظر خارجی و غیر بومی بهتر و بیشتر بتوانم به اعماق آئین شین تو وارد گردم و با روح ژاپن آشنا ترگردم. و از جانب دیگر این امکان فراهم آمد تا در بحث های دوستانه با اساتید ژاپنی ادیان و آئین های شرقی را از قبیل اسلام، شین تو، بودا، تائو و هندو را به بحث و گفتگو بگذاریم.

آن چه که در پی خواهد آمد محصول تحقیقات و پژوهش های اینجانب در طی این مدت است که آن را به صورت سفرنامه مانندی ارائه می نمایم.

۲٫ از توکیو تا ایسه

معبد ایسه؛ عکس: بهمن ذکی پور

دوست و یاور همیشگی ام جون ایچی اونو برای ساعت ۸:۵۰ دقیقه صبح بلیط شین کان سن[۱۵] رزرو کرده بود. البته قرار دیدار ما ساعت ۸:۱۵ دقیقه در ایستگاه توکیو بود که دوست ما مطابق همیشه ۱۵تا ۲۰ دقیقه ای دیرتر به وعدگاه قرار آمد. بلیط ها را از اونو گرفتم و به همراه هم سوار قطار داشتیم. دکتر ناگایی و همسرش خانم کی مورا هم اتفاقی در واگن ما جا رزرو کرده بوند البته ۴تا صندلی جلوتر از ما. اونو من را به دکتر ناگایی معرفی نمود و قرار شد که در طی سفر بیشتر باهم گفتگو نماییم. دکتر موری و همسرش دکتر سوچی یا و دکتر فان هم در واگن عقبی ما جا گرفته بودند.

دکتر فان که جزو اساتید برجسته آئین تائو در چین بود و برای تحقیق درباب تاثیرات متقابل آئین شین تو و تائو  برای اولین بار به ژاپن آمده بود. گویا آخرین کتاب دکتر فان با عنوان ” تاریخ آئین تائو در شمال غربی چین” که چیزی در حدود ۱۰۰۰صفحه بود پیش از سفرش به ژاپن به چاپ رسیده بود که او دوجلد از این کتاب را به معبد ایسه و فوشی می-ای ناری- تای شا تقدیم نمود. متاسفانه دکتر فان ژاپنی نمی دانست و انگلیسی هم نمی توانست صحبت کند. بنابراین زحمت ارتباط ایشان با ما را دکترسوچی یا می کشید که از چینی به ژاپنی و بالعکس ترجمه می نمود. در طول سفر از خلال حرف های سوچی یا متوجه شدم که دکتر فان دلداده ی آئین تائو است و کتابی که به چاپ رسانده یکی از برجسته ترین آثار تائویی به زبان چینی است.

تا ناگویا با اونو در رابطه با اندیشه عرفای اسلامی و فضای معبد ایسه صحبت می کردیم  که توضیحات او در هنگامه ی حضور در ایسه خیلی به دردم خورد و باعث فهم بهتر مطالب و مکان ها شد.

در حدود ساعت ۱۰ به ناگویا رسیدیم و تا هنگام خرید بلیط قطار بعدی که قرار بود ما را تا ایسه برساند با دکتر ناگایی درباب پدیدارشناسی وارد گفتگو شدم. دیدم که او دانش آموخته دانشگاه سوربن است و بر روی پدیدارشناسان فرانسوی چون مرلوپنتی و هانری کربن تحقیقات جامع ای انجام داده است. بواسطه مطالعه آثار کربن (به خصوص کتاب از هایدگر تا سهروردی) با فیلسوفان اسلامی کم و بیش آشنا بود.  داریوش شایگان را می شناخت و کتاب “هانری کربن” او را خوانده بود. به علاوه علاقه خاصی به اندیشه های توشی هیکو ایزوتسو [۱۶]داشت و آثار متاخر او چون “آگاهی و ماهیات”[۱۷] و” مابعدالطبیعه آگاهی”[۱۸] را که مباحثی اند پیرامون اندیشه “فرا-فلسفه شرقی” ،بسیار می پسندید.

بالاخره دکتر موری و سوچی یا بلیط قطار را گرفتند و ما بر قطار سفیر کشان سوار شدیم و به سمت ایسه رهسپار. هنگامی که به نزدیکی ایسه رسیدیم دکتر موری توضیح داد که در دوران گذشته مردم عادی اجازه ورود به ایسه را نداشتند و اگر هم به ایسه می رفتند صرفا تا دروازه آن بوده آن هم جهت اهدای نذورات و هدایا. ایسه در اصل مخصوص امپراتور و نیاش گاه  مقامات عالی رتبه روحانی و کشوری بوده است. و مرز میان ایسه و محل سکونت مردم عادی رودخانه ای پهناور به نام “می یا گاوا”[۱۹] بود که در نزدیکی آن[۲۰] خدمتگزاران پاک و باکره ایسه زندگی می کرده اند. تقریبا توضیحات دکتر موری به اتمام رسیده بود که قطار از روی رودخانه “می یا گاوا” گذر کرد. رودخانه ای بود بسیار زیبا و وسیع که الحق مرز پهناوری بود میان ایسه و مردمان عادی.

حدود ساعت ۱۲ به منطقه ایسه رسیدیم باران ملایمی باریدن گرفته بود، به رستورانی مشهور در نزدیکی ایستگاه رفتیم و غذاهای که در آن جا سرو می شود، غذاهای خاص ایسه بود که مردمان این نواحی از گذشته های دور این نوع غذاها را استفاده می کردند. مواد این غذاها هم طبق انتظار چیزی جز برنج و ماهی و ترشیجات و سبزیجات خاص ژاپنی ها نبود.

از رستوران مستقیم به سمت اقامتگاه رفتیم. اقامتگاه ما مسافرخانه ژاپنی[۲۱] قدیمی بود که بر روی شیبی بنا شده بود. اتاق های این هتل به صورت پله پله به هم وصل شده بودند که منظره زیبایی را تشکیل می دادند. داخل مسافر خانه نیز مملو بود از عکس های قدیمی منطقه ایسه و مسافرانی که در گذشته های دور به این مسافرخانه پا نهاده بودند. اونو توضیح داد که  ”ریو-کان” ها در واقع هتل نبودند بلکه در دوران گذشته عشرت کرده مردان ژاپنی بوده اند که می خواستند شبی را خوش بگذرانند. اما به مرور زمان این مکان ها تغییر هویت داده و به صورت مسافرخانه در آمده بودند. به سرعت چمدان های سفر را در مسافرخانه گذاشتیم و لباس رسمی برتن کردیم تا به معبد بیرونی ایسه یا به تعبیر بهتر بارگاه رب النوع زمین و رزق و روزی ” تویو- اوکه- اومی کامی”[۲۲] برویم.

[1] Shinto

[2] Ise Jingu

[3] Fushimi-inari-taisha

[4] در ژاپن معابد به دو دسته معابد بودایی و معابد شین تویی تقسیم می شوند. به معابد بودایی” “Tera گفته می شود که جهت احترام و ادب پیشوند احترام آمیز “O” نیز به آن اضافه شده و “Otera” خوانده می شود. در زبان انگلیسی “Otera” به Temple  ترجمه شده است. و معابد شین تویی “Jinja” نامیده می شوند که در زبان انگلیسی به “Shrine” ترجمه شده است. در این جا به سبب انس بیشتر ذهن خواننده فارسی زبان با کلمه معبد از “jinja” را معبد شین تویی ترجمه کرده ام.

[۵]Mizue Mori

[6] Kokugakuin Daigaku

[7] Masaaki Tsuchiya

[8] Senshu Daigaku

[9] Shin Nagai

[10] Toyo Daigaku

[11] Rieko Kimura

[12] Fan Gungchun

[13] Shaanxi Academy Of Social Sciences ( Director of Daoism Research Center)

[14] Junichi Ono

[15] Shin kan sen قطارهای سریع السیر مشهور ژاپن

[۱۶] Toshihiko Izutsu

[17] Ishiki to Hon-shitsu

[18] Ishiki no Kei-ji-jo-gaku

[19] Miya gawa

[20] Itsuki nomiya

[21] Ryokan

[22] Toyo-uke- Omikami

بیشتر مجله‌های مانگا که بعد از جنگ جهانی دوم در ژاپن چاپ می‌شوند اسم “کامیک” را عنوان مجله خود می‌کنند تا به نوعی با دیدن اسم این مجلات خنده دار بودن آن در ذهن خوانندگان تداعی شود. در این سال‌ها “کامیک مَگَزین“، “یانگ کامیک“، “بیگ کامیک“، “لید کامیک“، “پلی کامیک” و غیره محبوبیت زیادی یافتند.

چند سالی پس از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز دوره جدید در تاریخ معاصر ژاپن، نابسامانی های اجتماعی و اقتصادی حاصل از ۵ سال جنگ ژاپن را فرا می‌گیرد. اما جوانه‌های جدید سر از خاکستر جنگ سر بر می‌آورند و چندی نمی‌گذرد که اقتصاد ژاپن دوران شکوفایی خود را آغاز می‌کند. همزمان با این شکوفایی صنعت مانگا نیز رونق بی‌سابقه‌ای را تجربه می‌کند. به عنوان نمونه تیراژ مانگاهای کودکان در سال ۱۹۶۱ برای اولین بار از یک میلیون نسخه فراتر می‌رود.

اقشار مختلف مردم متناسب با سلیقه‌هایشان مانگاهای مورد علاقه خود را می‌خرند و صنعت مانگا به رشد و شکوفایی قابل ملاحظه‌ای دست پیدا کردند.مانگاکاها داستان‌های متعددی راجع به زندگی و کار و مشغولیت‌ها و سختی‌های کارمندان دون پایه نوشتند که تعدادشان به میلیون‌ها نفر می‌رسید.

با مقایسه تعداد مانگاکاهای قبل و بعد از دوران جنگ می‌توان پی به ابعاد این گستردگی مانگا در بعد از جنگ جهانی دوم پی‌برد.

کتاب “تاریخ مانگا در ژاپن” در این زمینه چنین آورده است.

“گفته می‌شود در حال حاضر چهار هزار مانگاکا در ژاپن وجود دارند که جمعا بیست هزار نفر دستیار دارند. این تعداد بیشترین رقم مانگاکاها در جهان است. همچنین تعداد کل کسانی که برای مجلات مختلف مانگا می‌کشند حدود صد هزار نفر است. در دوره امپراطوری تای شو (۱۹۲۶-۱۹۱۲) ” تعداد کسانی که برای روزنامه‌ها با عنوان مانگاکا، مانگا می‌کشیدند، حدود ۳۰ نفر بود. سال‌های قبل از شروع جنگ جهانی دوم مانگای کودکان با اقبال عمومی روبه رو می‌شود و گمان می‌رود تعداد مانگاکاها به کمتر از ۲۰۰ نفر می‌رسد. بعد از جنگ جهانی دوم مانگاهای خنده دار نه تنها در بین کودکان بچه در بین بزرگسالان هم محبوبیت پیدا می‌کند و این باعث افزایش تعداد مانگاکاها می‌شود.

در این دوره مانگاهای داستانی علمی تخیلی، تاریخی، داستانی و ورزشی با تیراژ بالا چاپ می‌شود و هر بخش از جامعه با توجه طبقه اجتماعی، سن و نیاز خود مانگا می‌خواند.

به عنوان مثال مانگای تخیلی تاریخی “زیردریای اتمی (یاماتو)” که در ۱۹۸۹ چاپ و داستان سریالی آن به مدت ۸ سال ادامه داشت، توجه زیادی را به خود جلب کرد.

این داستان تخیلی که در دوران جنگ سرد اتفاق می‌افتد شرح حال زیردریایی اتمی “یاماتو” است. این زیردریایی که محصول دولت ژاپن و آمریکاست، طرح مخفی برای مقابله با تهدیدات شوروی است که در آن ۷۶ دریادار ژاپنی در یکی از پایگاه‌های دریایی آمریکا آموزش می‌بینند. اما دریاداران ژاپنی به رهبری دریاسالاری به نام “کائه دا” سوار بر زیردریایی که نام آن را “یاماتو” (نام قدیمی ژاپن) گذاشته‌اند، از ناوگان دریایی آمریکایی جدا شده و با اعلام اینکه یاماتو کشوری مستقل است به مخالفت با قدرت‌های اتمی جهان آمریکا و شوروی بر می‌خیزند. از طرفی دولت ژاپن حمایت خود را از یاماتو اعلام می‌دارد. نیروهای دریایی آمریکا به یاماتو حمله می‌کنند و قصد از بین بردن آن و تصرف ژاپن را در سردارند. ضمن پیروزی در جنگ هدف خود را تشکیل دولت جهانی برای حفظ صلح و ثبات جهانی اعلام می‌دارد. سرانجام رئیس جمهور آمیکا مجبور می‌شود کائه دا را برای مذاکره در این باره دعوت کند…

بازار جدید مانگا

در دهه ۷۰ میلادی تیراژ مجله‌های مانگاهای محبوبیت دار از دو میلیون نسخه فراتر می‌رود. چند سال بعد از آن مجله “شونن جَپَن” تیراژ سه میلیون نسخه را تجربه می‌کند. در دهه ۸۰ میلادی بار دیگر تیراژ “شونن جَپَن” مانگا به رشد خود ادامه می‌دهد و به چهار میلیون نسخه می‌رسد و بالاخره در دهه ۹۰ مجله “دراگون بال” به بالاترین تیراژ خود یعنی شش میلیون و نیم نسخه رسید.

در حال حاضر، مانگا در بخش‌های و ژانرهای مختلف از آموزش پخت و پز گرفته تا به تصویر کشیدن تاریخ ژاپن و یا توضیح مسائل مربوط به افتصاد نقش خود را ایفا می‌کند. به عنوان نمونه در سال ۱۹۸۶ تیراژ “مبانی اقتصاد ژاپن” که به صورت مانگا چاپ شد با دو میلیون چاپ پرفروشترین کتاب سال ژاپن شد. این مانگا که مسائل اقتصاد را به زبان ساده و قابل فهم توضیح می‌دهد به زبان‌های خارجی نیز چاپ شد.

نمونه دیگر آن در حوزه تاریخ است که تاریخ ژاپن از آغاز تا کنون در ۵۰ جلد به قطع جیبی به چاپ رسیده است.

فروش انواع تولیدات مانگا در ژاپن در سال ۱۹۹۵ به بالاترین حد خود در تاریخ مانگا در این کشور رسید. تغییر جامعه به سمت و سوی جامعه اطلاعات باز و گسترده باعث نفوذ و گسترش مانکا در بخش های مختلف شد. همین امر محبوبیت مانگا را بیش از بیش در بین سنین و طبقات مختلف جامعه بیشتر از پیش کرد.

در حال حاضر ژاپن سعی می کند با گسترش و تبلیغ و صادرات مانگا آن را عنوان خرده فرهنگ جدید ژاپن معاصر به جهانیان معرفی کند.

بهنام جاهدزاده

———————————————————————————-

منابع:

۱-Zusetsu Manga no Rekishi, Shimizu Isao, 1999

2-Nenpyou Nihon Mangashi, Shimizu Isao,2007

3-Manga No Kyoukasho, Shimizu Isao, Naiki Toshio, Akita Takahiro,2008

(این مقاله قبلا در مجله گفتار سبز به چاپ رسیده است.)