قدرت‌الله ذاکری؛ کارشناس و مترجم زبان ژاپنی: بیش از سه سال از زمانی که اتفاقی کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و زندگی دوباره » را دیدم، گذشت تا بالاخره این کتاب با دو بخش اضافه شده، با عنوان « آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » از سوی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شد.

بعدازظهر روزی در اواخر تابستان من و دوستم به امید به دست آوردن کتابی کمیاب به فروشگاه­های کتاب دست دوم حول و حوش میدان انقلاب سر می­زدیم که از بخت خوب در فروشگاهی حدود صد جلد کتاب ژاپنی دیدیم. از آن میان من حدود بیست جلد را خریدم و از بین این­ها هم، خیلی زود کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و زندگی دوباره » اثر پرفسور ئه­ایچی ایموتو توجهم را جلب کرد. من خواندن این کتاب را شروع کردم و هرچه جلوتر می­رفتم، بر شگفتی من از این همه اطلاعات ارائه شده، بیشتر و بیشتر می­شد. بالاخره هم مصمم شدم این کتاب را به فارسی ترجمه کنم. با خواندن همان صفحات اول متوجه شدم که ترجمه این کتاب بسیار مشکل است. به خصوص که این کتاب در حوزه تاریخ باستان و به نوعی اسطوره شناسی و خارج از حوزه تخصصی من بود. استاد رجب زاده در مقدمه­ای که لطف کردند و برای این کتاب نوشتند، می­گویند:

«     این تلاش هنگامی تحسین برانگیزتر می نماید که بدانیم استاد ایموتو، که گزیده­ای از آثار تحقیقی شان با افزودن یادداشتهای روشنگر برای ایرانیانِ کمترآشنا به تاریخ و فرهنگ ژاپن به فارسی درآمده، سبک و سیاق خاصی در نوشتن دارند که دریافتنش با بار معنایی گرانسنگ و اشاره­های فراوان ادبی، تاریخی، و اساطیری برای دانش آموختگان ژاپنی هم دشوار است. به یاد دارم که بیشتر دانشجویانم در بخش ایرانشناسی دانشگاه اوساکا هرگاه که قطعه یا بهره ای کوتاه از نوشته های استاد ایموتو را به آنها می دادم تا برای تمرین به فارسی درآورند یا برای گزارش درسی آماده نمایند، همیشه از سختی کار و ساعت­های بسیار که باید صرف روان کردن مطلبی یکی-دو صفحه­ای کنند شکوه داشتند.    »

بنابراین اولین قدم من برای ترجمه این کتاب مطالعه کتاب­هایی در رابطه با اسطوره­های ایرانی، تاریخ ایران باستان و سایر کتاب­های مرتبط با این کار بود. من نزدیک به بیست جلد کتاب مرتبط با تاریخ باستان، اسطوره شناسی و …. مطالعه و بعد ترجمه را شروع کردم. اما باز هم کار سخت بود. کتاب هیچ پای­نوشتی نداشت و اسامی خارجی در بیان ژاپنی­اشان بسیار تغییر می­کردند، پس گاه پیدا کردن توضیح و تلفظ اصلی اسامی وقت بسیار زیادی می­گرفت. شش ماه تمام هفته­ای سه تا چهار روز من کتابخانه ملی دنبال منابع و اسامی بودم.

سرانجام کتاب را ترجمه کردم و با خواست تماس با نویسنده کتاب، پرفسور ایموتو با دوستی ژاپنی تماس گرفتم و همان زمان بود که فهمیدم پرفسور ایموتو دارای مقام و مرتبه علمی­ای بسی فراتر از آنچه هست که من از ترجمه این کتاب دریافتم.

پرفسور ئه­ایچی ایموتو در بیستم جولای سال ۱۹۳۰ در شهرستان هیوگو متولد شد. دانش آموخته دانشکده ادبیات دانشگاه کیوتو در رشته زبان شناسی است و از نوامبر سال ۱۹۵۶ تا جون ۱۹۵۸ در دانشگاه تهران هم تحصیل کرد. وی تا سال ۱۹۷۱ که برای مأموریت کاری در مرکز ژاپن شناسی واقع در تهران به ایران آمد، استاد زبان شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه هیروشیما و استاد بخش زبان فارسی و ایرانشناسی دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا بود. از آوریل سال ۱۹۷۱ تا مارس سال ۱۹۷۲ نزدیک به یک سال در تهران اقامت کرد و بعد از آن هم سمت استادی و ریاست بخش تحقیقات دانشگاه مومویاماگاکوُئین را داشت.

سوای از تدریس در انجمن زبان شناسی ژاپن، عضو انجمن شرق شناسی ژاپن، انجمن سنن و آداب مردمی ژاپن و انجمن خاور شناسی ژاپن هست و از سال ۱۹۷۴ تا سال ۲۰۰۴ در رأس انجمن خاور شناسی ژاپن بود.

حاصل تلاش­های علمی و تحقیقات استاد ایموتو درباره فرهنگ و تمدن ایران و ژاپن و پیوند دیرینه آنها، صدها مقاله و ده­ها کتاب است که از آن جمله می­توان کتاب­های زیر را نام برد:

« ایران و ژاپن باستان » – سال ۱۹۸۰، « مرگ و تولد دوباره » – سال ۱۹۸۲، « آسوکا و پارس » – سال ۱۹۸۴، « اسطوره شناسی رؤیا » – سال ۱۹۹۷، « ناپاکی و تقدس » – سال ۲۰۰۲، « پیشرویِ فرهنگ ایرانی به شرق » – سال ۲۰۰۸٫

خبر ترجمه این کتاب در ژاپن بسیار مورد توجه قرار گرفت. دوست من آقای ساتو با پرفسور ایموتو تماس گرفتند و ایشان قسمت­هایی از دو کتاب تازه منتشر شده خود را برای من ارسال کردند. زیرا کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و تولد دوباره » در سال ۱۹۸۴ منتشر شده بود و ایشان می­خواستند که این دو مطلب جدید که حاصل آخرین پژوهش­هایشان نیز که در رابطه با حضور فرهنگ ایران باستان در شرق دور به خصوص ژاپن بود، به کتاب ترجمه شده اضافه شود.

این دو قسمت با عنوان­های « پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » و « پارسیان آسوکا » را هم ترجمه کردم و به متن قبلی اضافه نمودم. خبر ترجمه این کتاب را یکی از دوستان به خبرگزاری­های ایرانی دادند و تقریباً در تمام خبرگزاری­ها و پایگاه­های خبری سازمان­های مرتبط بازتاب یافت. دو هفته بعد از انتشار این خبر، از طرف دبیرخانه جشنواره فارابی با من تماس گرفتند و خواهان اطلاعاتی درباره این کتاب شدند تا در صورت تأیید برگزیده دومین دوره این جشنواره اعلام شود. من هم دکتر هاشم رجب زاده استاد ایرانی دانشگاه­های ژاپن و خانم توموکو شیمویاما را که شاگرد پرفسور ایموتو بودند به آنها معرفی کردم. بالاخره پرفسور ایموتو برگزیده این جشنواره اعلام شدند اما به علت بیماری نتوانستند در مراسم اعطای جوایز حضور یابند و پیامی برای جشنواره فرستادند که ضمیمه کتاب « آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » است.

زمانی که من با پرفسور ایموتو از طریق آقای ساتو تماس گرفتم، از ایشان خواستم که مقدمه­ای برای کتاب بنویسند که متأسفانه ایشان به دلیل کهولت سن و بیماری نتوانستند و این درخواست را به دکتر هاشم رجب زاده ارجاع دادند. دکتر هاشم رجب زاده لطف کردند و مقدمه « سخنی از دیگر سوی شرق » را برای این کتاب نوشتند.

( فراهم آمدن ترجمه فارسی چند نوشتۀ تحقیقی استاد ئه ایچی ایموتو، گزارش و حاصل ذوق، دانش و کوشش آقای قدرت الله ذاکری دانش آموختۀ زبان ژاپنی و دوستدار ادب و فرهنگ ژاپن، رویداد خجسته ای است که سالهای بسیار چشم به راهش بوده ام؛ چرا که می دیده ام ایران پژوهان ژاپن به سابقۀ یک قرن تلاش و تجربۀ پرحاصل پیش تاخته اند اما در ایران و در قلمرو زبان فارسی آنها که به ژاپن اندیشیده و در بارۀ آن نوشته یا از گنجینۀ معارف آن آثاری به زیان خود برگردانده­اند بسیار اندکند……)

مقدمه­ای که استاد رجب زاده برای کتاب ترجمه شده نوشتند، بسیار مایه مباهات و افتخار من بود. زیرا هرچند هیچ وقت توفیق دیدار ایشان نصیبم نشده است اما مطالعه تمامی ترجمه­ها و تألیفات ایشان در رابطه با ژاپن، باعث شده است تا خود را شاگرد و بهره­مند از دانش و تلاش استاد بدانم.

تمامی تاریخ­ها در این کتاب، به شیوه گاه شماری ژاپن آمده است که با توجه به تفاوت زیاد آن با گاهشماری ایرانی، خانم توموکو شیمویاما شاگرد پرفسور ایموتو در دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا که در حال حاضر دانشجوی مقطع دکتری در دانشگاه تربیت مدرس هستند، مطلبی با عنوان « گاه­شماری سنتی ژاپن » نوشتند که آن هم در کتاب حاضر آمده است.

« آسوکا و پارس »، روایت حضور نخستینِ پارسیان در سرزمین ژاپن، تقریبا در چهارده قرن پیش است. پیش از آن فرهنگ ایران باستان با گذر از جاده ابریشم بهرحال تأثیر خود را تا منتهی الیه این جاده یعنی ژاپن هم می­گذاشت اما حضور این ایرانیان دوره ساسانی در سرزمین اصلی ژاپن منشاء تحولات بزرگی در فرهنگ ژاپن شد که پرفسور ایموتو در این کتاب آنها را بیان می­کند. مطالب این کتاب آن قدر زیاد است که هرکدام خود به تنهایی می­تواند موضوع پژوهشی مستقل باشد. مثلاً در مورد تأثیرپذیری شاخه شمالی دین بودایی از فرهنگ ایرانی در حین انتقال از هند به چین یا اینکه مترجمان متون بودایی به چینی هویتی ایرانی داشتند که نشانه­هایی از فرهنگ ایرانی در این دین گذاشتند، همگی حتی برای خود من نیز بسیار تازگی داشت. نیز آن قدر اسامی و موضوعات جدید را مطرح می­کند که مجبور به قرار دادن نزدیک به هزار و دویست پای­نوشت برای کتاب شدم. بهرحال امیدوارم ترجمه این کتاب سهمی در توجه بهتر و شایسته­تر به شرق شناسی در کشورمان داشته باشد.

مشخصات کلی کتاب

نام کتاب: آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق
نویسنده: پرفسور ئه­ایچی ایموتو
ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وابسته به وزارت علوم
مشخصات ظاهری: ۴۰۰ صفحه، مصور
قیمت: ۴۸۰۰ تومان
مراکز پخش در تهران: انتشارات مرشد، انتشارات آگاه، کتاب فروشی جهاد دانشگاهی و انتشارات بهینه در میدان انقلاب

ارتباط با مترجم: zakerig{@}yahoo.co{.}jp

فوجی موتو تاکاهیرو

فوجی موتو تاکاهیرو استاد دانشگاه توکیو در رشته افتصاد و مدیریت است که بعداز فارغ التحصیلی از همین دانشگاه دکترای خود را از دانشگاه هاروارد آمریکا گرفته است.

او که تخصصش بررسی روش تولید در کارخانه های اتومبیل سازی است در سال ۲۰۰۴ این کتاب را با هدف نشان دادن راه پیشرفت به تولید کنندگان ژاپنی نوشته است.

خلاصه ای از مطالب این کتاب ۳۵۰ صفحه ای در زیر می آید.

فلسفه تولید در ژاپن

طرح جلد کتاب «فلسفه تولید در ژاپن»

مقدمه و تعریف اصطلاحات کلیدی این کتاب

 آرکیتکچر: معمولا برای ساخت هر محصولی نیاز به طراحی روشی است ، تا بر اساس آن کالا تولید شود به این پروسه آرکیتکچر یا همان معماری فرایند تولید گفته می شود.
 روش های آرکیتکچر را بطور کلی می توان به دو روش اینتگرال و مدولار تقسیم می شود.
 روش اینتگرال برای طراحی کالاهایی به کار می رود که اجزاء آن فقط برای یک کالای خاص و مشخص طراحی می شوند. مثلا تولید اتومبیل سورای معمولا اینگونه است. معمولا برای هر نوع ماشین شیشه ، چراغ، بدنه، موتور مخصوصی طراحی و استفاده می شود. و تمام این اجزاء در ارتباط با یک دیگر بوده و برای بالا بالا بردن یا تغییر کارایی کالا معمولا اجزاء مختلف نقش ایفا می کنند. مثلا برای بالا بردن سرعت ماشین هم به تغییر موتور نیاز است ، هم بدنه و هم نوع لاستیک
 روش مدولار: این روش برای طراحی کالا هایی است که ازترکیب اجزاء مدولار و استانداردی تشکیل می شود که معمولا هر جزئی کارایی خاصی داشته و طراحی آن ارتباطی با اجزاء دیگر ندارد. مانند سیستم کامپیوتر، که طراحی سی پی یو، حافظه، صفحه نمایش، صفحه کلید، و چاپگر به هم ارتباطی ندارند. ولی با جمع و منتاژ کردن آنها می توان یک رایانه ای را با قابلیت های مشخصی را ساخت. و برای تغییر و بهینه کردن سیستم باتغییر یک جزء قابلیتی را در کل سیستم افزایش یا کاهش داد. بدون آنکه نیاز به تغییر در کل سیستم باشد. روش مدولار می تواند باز باشد یا بسته.
 ژاپنی ها نشان داده اند که در روش اینتگرال موفق تر از روش مدولار هستند.

حرکت به سمت کارخانه و دفتر مرکزی قوی

 به طور سنتی ژاپنی ها در سازماندهی تیمی برای تولید کالا با کیفیت بالا ماهر هستند به عبارتی در کارخانه بسیار قوی هستند ولی در مرحله فروش قدرت کافی برای پرزنت کردن محصول خود نداشته و نمی توانند با قیمت مناسب آن را بفروشند. به عبارت دفتر مرکزی شرکت های ضعیف عمل می کنند.
 معنای تجدید حیات نیسان: نیسان هرچند که اپریشن قویی داشت، در استراتژی فروش ضعیف عمل می کرد. بعد از اینکه کارلوس گون از شرکت رنو به عنوان رئیس نیسان می آید اولین کار که می کند تیم « کلوز فانکشن (بخش های مختلف به صورت موازی با هم در ارتباط باشند)» را ایجاد کرد. کارمندان اداری نیسان ابتدا، از آنجایی که شرکت دارای ساختار هرمی بود، به موفقیت آن شک داشتند.در حالی که از سال ها قبل همین سیستم در کارخانه های نیسان اجرا می شد . همکاری نیسان و رنو باعث شد که نیسان کمبود های خود را دردفتر مرکزی برطرف کند و رنو نیز از تجربیات نیسان در مدریت کارخانه استفاده کند.
 فاکتورهای لازم برای اندازه گیری قدرت یک شرکت تولیدی: قدرت هر شرکت ترکیبی است از فاکتر۱) قدرت تولید سازمانی ۲) قدرت رقابت در پشت صحنه ۳) قدرت رقابت در صحنه ۴) قدرت سود دهی است.
 قدرت تولید سازمانی: توانایی اپریشن با بازدهی بالا و مطمئن است.
 قدرت رقابت در پشت صحنه: به توانایی گفته می شود که قدرت رقابت در بالا بردن تولید، کم کردن ضایعات، حفظ کیفیت را به همراه دارد.
 قدرت رقابت در صحنه: به توانایی ارائه و معرفی کالا در بازار است. و مواردی از قبیل قیمت، معروفیت کالا، برند، زمان ارائه، و خدمات بعد از فروش، از مواردی است که خریدار هنگام خرید مورد توجه قرار می دهد.
 قدرت سود دهی: این توانایی را می توان از فروش سالانه ، ارزش سهام و غیره بدست آورد.
 شرکت های ژاپنی هرچند در قدرت تولید سازمانی و رقابت در پشته صحنه ، قوی هستند ولی قدرت سود دهی بالایی ندارند.
 قدرت رقابت و سود دهی تویوتا
 قدرت سازمانی تویوتا را می توان در سه سطح توانایی بررسی کرد ۱) قدرت هماهنگی در تولید و نوآوری ۲) قدرت ترمیم و بهبود ۳) قدرت بالا بردن توانایی های قدرت سازمانی که همان قدرت تکامل است.
 قدرت هماهنگی در تولید و نو آوری: ایجاد سیستمی است که اطلاعات طراحی از مرحله ساخت قطعات تا تولید نهایی کالا بسیار دقیق منتقل می شود.
 قدرت ترمیم و بهبود: ایجاد چرخه، پیدا کردن مشکل، پیدا کردن دلیل آن، پیدا کردن راه حل، بررسی اثر راه حل، انتخاب راه حل نهایی، اجرا، بررسی مداوم نتایج، انتقال تجربه به بخش های دیگر. و تداوم این چرخه
 رمز پیشرفت پیوسته تویوتا در این است که هر پیشرفت کوچکی در قسمتی ایجاد می شود را سریعا به تمام شرکت منتقل کرده و در تمام شرکت نهادینه می کنند. اهمیت فراوان به ارتباط افقی
 پیشرفت تویوتا را سیستم اداری آن پشتوانی می کند. در تویوتا تمام فعالیت ها استاندار تعریف شده و کلیه امور باید بر اساس استاندارد های تعیین شده اجر بشود. و تمام امور باید مکتوب گردد.

با روش معماری مناسب به رقابت دیگران برویم

 محصول برابر است با اطلاعات طراحی به علاوه مصالح
 اروپا و ژاپن روش اینتگرال موفق ترند. هر چند که ژاپنی ها به کیفیت و رقابت پشت صحنه اهمیت می دهند ولی اروپایی ها بیشتر به برند سازی و فورش ایمیج کالا اهمیت می دهند. تفاوت این دو روش را می توان به تفاوت روش ورزشکاری با روش فردی که از مغز خود استفاده کرده و خود را خیلی عضیت نمی کند مقایسه کرد.
 آمریکایی ها بیشتر در روش مدولار موفق هستند.
 چینیهای از یک روش کپی برداری استفاده می کنند که می توان آن را در شاخه مدولار بسته بندی کرد. اشکال عمده این روش این است که امکان ابداع را از بین می برد. چرا که هر ابداعی به سرعت مورد سرقت قرار گرفته بنابراین ارزش سرمایگذاری خود را از دست می دهد.

نتیجه

۱) ژاپنی های باید جایگاه خود را بشناسند.
۲) باید توانایی های مختلف و از همه مهمتر توانایی سازمان دهی را در خود تقویت کنند
۳) از شرکت های رده اول ژاپن بیاموزند
۴) از احساس خطر تویاتا یاد بگیرند
۵) بالابردن توانایی های کارگران موقت( با توجه به این که درصد کارگاران موقت در ژاپن به شدت رو به افزایش است)
۶) ایجاد هماهنگی میان IT و روش تولید سازمانی یا اینتگرالی، اکثر نرم افزار هایی که امروزه استفاده می شود از قبیلCAD ها، را آمریکایی ها مناسب با سیستم باز و مدولار طراحی کرده اند. و عدم هماهنگی آن با سیستم های بسته ژاپنی انکار ناپذیر بوده، نیاز به طراحی سیستم های هماهنگ با روش تولید اینتگرال وجود دارد.
۷) ایجاد برند از مراحل ابتدایی تولید
۸ ) پیشتازی در ابداع
۹) لزوم انتخاب روش معماری مناسب
۱۰) در شرایطی که ژاپن در حدی شاید افرادی از روش اینتگرال استفاده می شود، استفاده از روش تجارت مدولاری که به سود می انجامد نیز نیاز ااست. از این رو شرکت های ژاپنی نیاز به پرودیوسر دارند.
۱۱) حمایت دولت از شرکت هایی که در صف اول در زمینه فعالیت خود هستند
۱۲) تغییر در روش آموزش در جهت نزدیکی بیشتر رشته های مدیریتی با پیش زمینه های علوم انسانی و فنی

ارتباط با نویسنده:
وبلاگ: http://architecturefromjapan.blogspot.com
ایمیل: meysamma [@]gmail[.]com

ترجمه و تألیف: ناهوکو تاواراتانی

نشر توس: ۱۳۷۷

شعر ژاپنی در این عصر با دو گونه شعری هایکو (Haiku) و تانکا(Tanka)در جهان شناخته شد.

هایکو و تانکا دو صورت شعری فوق‏العاده مختصر، اشاره‏ای و موجزند.این شعرها توضیح نمی‏دهند بلکه نشان می‏دهند و بیشتر تصویر کارمایه آن است تا مفهوم.این صورت‏های شعری سرچشمه و ریشه مکتبی شدند که به«اصالت تصویر»معروف است.

خانم ناهوکو تاواراتانی از سال ۱۳۶۴ مقیم ایران گردیده و به عنوان استاد زبان و ادبیات ژاپن مشغول به تدریس شد و کتاب مورد بحث، اولین تألیف و ترجمه ایشان است که در آن کوشیده، بخش دیگری از شعر ژاپن را به ما بشناساند کتاب شامل دو بخش مقدماتی و بخش معرفی شاعران و شعرها و دوپی افزود و یک پیوست است.

در بخش آغازین خانم«تاواراتانی» گونه‏هایی از شعر ژاپنی را معرفی می‏کند اما این اطلاعات مختصر و نارساست.

مولف-مترجم ر این کتاب، شعر ژاپن را به دو دوره قبل از مه ای جی و دوره مه ای جی تقسیم می‏کند که در حقیقت دو دوره شعر سنتی و شعر جدید را دربر می‏گیرد.و آنچه در بخش اصلی کتاب می‏آید، شعر شاعران دوره جدید است.در این بخش به زندگی و شعر یازده شاعر می‏پردازد.

روش نویسنده کتاب، همان روش تذکره‏نویسان قدیم ماست:ابتدا خلاصه‏ای از زندگی، آثار و چند شعر و سرانجام توضیح و تشریح شعرها(و نه نقد آنها).شعرها با متن ژاپنی و آوانگاری و ترجمه فارسی آمده است.اما ترجمه شعرها چندان به دل نمی‏نشیند که شاید یکی از دلایلش، عدم احاطه مترجم بر ظرفیت‏ها ظرافت‏های شعر فارسی باشد.

بخش پی افزود شامل شرح اصطلاحات و توضیحاتی در مورد برخی وقایع و شخصت‏هایی است که در متن آمده.

در پیوست کتاب چند شعر از شاعران ژاپن آمده که برای فاجعه بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی سروده‏اند.و همچنین اشاره‏ای است به فعالیت زنان شاعر در عرصه شعر امروز ژاپن.کتاب از نثری به نسبت روان برخوردار است برای آشنایی بیشتر بخش آغازین پیوست کتاب را مرور می‏کنیم.

«شعرای ژاپنی به طور منتی در زمینه عشق و عاشقی و عرفان شعر می‏سرودند به بطور کلی شعر سرایی ژاپن از سیاست و مسائل اجتماعی به دور بوده است مضامینی چون مشکلات زندگی، احساسات انسان دوستی، میهن پرستی، جنگ و صلح و غیره موضوعاتی هستند که بعد از دوره مه ای جی)Meiji(به عرصه شعر سرایی راه یافتند».(ص ۱۰۰)

جستارهای ژاپنی در قلمرو ایرانشناسی
گردآوری و پارسی نویسی: هاشم رجب زاده
چاپ: تهران
تاریخ چاپ: ۱۳۸۷
ناشر: بنیاد موقوفات افشار

تاکنون آثار غربی در باره ایران فراوان انتشار یافته است اما ترجمه آثاری که ژاپونی ها در باره ایران و فرهنگ ایرانی نوشته اند، به ندرت به فارسی درآمده است.

استاد هاشم رجب زاده که زمانی کارمند سفارت ایران در ژاپن بود و پس از بازنشستگی از حدود سی سال پیش تاکنون در این کشور بسر می برد، همتی بلند برای ترجمه پژوهش های استادان ژاپنی به فارسی داشته و اکنون گزیده ای از آنها در این مجموعه ۸۳۰ صفحه ای منتشر شده است.

برخی از این مقالات پیش از این چاپ شده که محل آنها در همین جا مشخص گشته و برخی هم برای اولین بار منتشر می شود.

فهرست کتاب :

• بخش اول شامل تاریخ و تمدن و فرهنگ
• بخش دوم:‌ایران گردی و ایرانشناسی ژاپنیان
• بخش سوم: دیدگاهها
• بخش چهارم: چهره ها
• بخش پنجم: بنیادها و منابع ایرانشناسی.

مقالات معمولا در باره قرون میانه ایرانی و برخی هم مربوط به عصر قاجار و شماری نیز مربوط به تاریخ و تمدن است. بدون تردید مجموعه حاضر اثری است ارزشمند و از این باب که توجه ژاپونی ها و دیدگاه های آنها را نسبت به ایران منعکس می کند جالب توجه است.

برخی از عناوین مقالات:

• نخستین نمونه های هنر ایران در ژاپن
• فتح گرجستان به دست لشکر مغول
• تحقیق در تاریخ مغول و ایلخانان
• نگاهی به تاریخ معاصر افغانستان
• قحطی بزرگ سالها ۱۸۷۰ میلادی (۱۲۸۸ ق)
• دو دستگی اجتماعی و مذهبی در ایران (جنگ حیدری و نعمتی)
• خیام شناسی در ژاپن
• سعدی شناسی در ژاپن
• سفر به جنوب ایران با استاد آشی کاگا و دکتر کیشیدا
• ایران و ایرانیان از نگاه یوشیدا
• سیمای زن در شعر تغزلی فارسی
• جشن فرا رسیدن خزان در ایران و ژاپن.

کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران

گزیده شعر امروز ژاپن
برگردان از ژاپنی: بهنام جاهدزاده
طراح: حمید مصدق
نوبت چاپ: نخست
شمارگان: ۲۰۰۰ نسخه
شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۶۱-۵۲-۱
قیمت: ۳۷۰۰۰ ریال
سال: ۱۳۸۸
صفحه: ۸۸ صفحه

هنگامی که صحبت از شعر ژاپنی می‌شود شاید اولین واژه‌ای که به ذهن مخاطب خطور می‌کند شعر کوتاه “هایکو” باشد. شعرهفده هجایی هایکو کوتاه ترین قالب شعر در دنیاست. اقبال به هایکو ژاپنی آن‌چنان زیاد است که در حال حاضر به جرأت می‌‌‌‌‌توان گفت که نسخه‌های غیر ژاپنی آن از نوع ژاپنی آن کمتر نیست. در کشور ما نیز ترجمه‌های متعددی از هایکو ارائه شده است و حتی علاقه‌مندانی نیز خود دست به خلق آثار هایکو زده اند.
اما غیر از هایکو، شعر آزاد ژاپن آنگونه که باید در کشور ما شناخته شده نیست. انگیزه ترجمه مجموعۀ حاضر، علاوه بر علاقۀ شخصی ، معرفی مشهورترین شاعران و شعرهای آزاد آن‌ها برای پر کردن خلاء موجود بوده است.
بیشتر این مجموعه ترجمه‌ای است از کتاب “شعرهای مشهور ژاپن” که مستقیماً از ژاپنی به فارسی برگردانده‌ام. غیر از شعرهای این کتاب، شعرهای دیگری را نیز به انتخاب خودم ترجمه کرده و به آن افزوده‌ام. در مجموعۀ حاضر سعی شده است اشعار گوناگون از شاعران مختلف با سبک و سیاق متفاوت آن‌ها معرفی شود تا علاقه‌مندان به شعر ژاپنی ضمن لذت بردن از این اشعار، کمابیش با ذوق وقریحه شاعران مختلف آشنا شوند. در ترجمه شعرها سعی شده است علاوه بر متعهد بودن به متن شعر، ترجمۀ آنها نثر متکلف نباشد.

تأملی بر اشعار ضد جنگ شاعران معاصر ژاپن
نمونه‌هایی که در کتاب «برگی در سایه» از شعر ضد جنگ ژاپن معرفی شده است معروفترین اشعار ضد جنگ در ژاپن به شمار می‌روند. لحن این اشعار گاهی گزنده و گاهی ملایم است. این اشعار از آن جهت گزنده است که آشفتگی‌های اجتماعی حاصل از تحمیل جنگ بر جامعه و خرد شدن استخوان‌های تک تک افراد جامعه ناشی از فشار جنگ را می‌رساند. فشار حاصل از جنگ وتبعات اقتصادی و اجتماعی حاصل از آن چنان است که شاعر ژاپنی نمی تواند از آن بی تفاوت بگذرد. به خصوص شعر ضد جنگی که در دوران نظامی گری و خفقان قبل از جنگ جهانی دوم سروده شده است از اهمیت زیادی برخوردار است. آن زمان زنانی که شوهرانشان را در جنگ از دست می‌دادند به جای گریه و زاری بر از دست دادۀ خویش باید خوشحال می‌شدند که عزیزشان را در راه وطن و امپراطور از دست داده اند. آن‌ها مجبور بودند هق هق گریه‌های خود را فروبرند و خود را خوشحال نشان دهند.

عصر یک روز
بهت‌زده و خاموش
با لباس‌های مندرس برتن
کودکان را کول کنان
گروه گروه به استقبال جنازه‌ای می‌روند
که از جنگ برگشـته
سربازان پرچم به دست تابوت را به دوش می‌کشند
زن مـردِ در تابوت،
اشکش را پنهان می‌کند
زن و فرزند دوست از دست رفتۀ من امّا
پشت تابـوت
غم از دست رفته را
چگونه بر دوش خواهنـد کشید
(اوئه میچو)

اما رساترین فریاد را خانم یوسانو آکیکو Yosano Akiko در شعر “مرگ بی حاصل” برآورده است. این شعر در بحبوحۀ جنگ ژاپن با چین سروده شده است. آنجا که یوسانو خطاب به برادرش می‌گوید:
آه برادرم
تو را می‌‌گـریم
از مـرگ تو چیزی حاصل نشد
تویی که کوچک‌ترین فرزند خانواده بودی
درد و اندوه پدر و مادرم بی‌پایان است
آن‌ها خود شمشیر به دستت دادند
و آدم‌کشی را به تو آموختند
بیست و چهار ساله‌ات کردند
تا آدم بکشی و کشته شوی

قسمتی از شعر یوسانو آکیکو در مذمت امپراطور ژاپن است که تا قبل از جنگ جهانی دوم تا حد خدا در بین ژاپنی‌ها مورد پرستش بود:
امپراتور خودش به جنگ نرفت
خون شما را ریخت
کشته شـدن به خاطر یک وحشی
کسـی که به فکر شما نبود،
هیچ افتخـار نداشت

انتشار این شعر در مجلۀ “مِی سه” در ۱۹۰۴ انتقادهای تندی را علیه یوسانو به راه انداخت. طوری که از طرف “اوماچی که گه چو(۱۹۲۵-۱۸۶۹)” شاعر و نقاد ادبی آن دوره، زن هرزه لقب داده شد. اما حامیان یوسانو آکیکو از مخالفان وی کمتر نبودند. آن‌ها نیز در مخالفت با اوماچی مقاله‌های زیادی نوشتند. یوسانو آکیکو به خاطر این شجاعت در گفتار مورد تحسین قرار گرفت. طوری که آوازۀ یوسانو آکیکو به خاطر همین شعر ضد جنگ اوست.
اما شعاری هم هستند که در عین این که جریان آرامی دارند اما تراژدی ژرفی را با خود منتقل می‌کنند. این شعرها نه صحنۀ اسفبار جنگ را به نمایش می‌کشند و نه مرثیه‌ای برای مرگ فرزند در جهنم جبهه‌های جنگ هستند. سربازانی که همراه با کشتی‌های جنگی غرق در اقیانوس‌های دور می‌شدند و اجسادشان طعمۀ نهنگ‌ها می‌شد. بلکه این اشعار تراژدی بیهودگی و آوارگی انسان‌هایی را نشان می‌دهد که در شهرها پشت جبهه‌های جنگ شاهد آثار ویران کننده جنگ بر بازماندگان بودند. زنان جوانی که هوس زندگی را از دست داده بودند. شرح سرگردانی انسان آوارۀ آن دوره است که همه روزه کشته‌هایی از جنگ به استقبالش می‌آمد و بمباران‌های متعدد تکه‌های سالم برجای مانده از دیوار شهرها را به تلی ازخاکستر تبدیل می‌کرد. شرح حال انسان‌هایی هست که مفهوم زندگی را گم کرده اند.
آن زمان که عطـر توت همه جا گسترده بود.
پدرم بازنگشت
فقط سـربازی بازگشت
ناشناس
عطـر میوۀ توت همه جا گسترده بود
و سایۀ سنگین سربازان بر این فضا سایه انداخته بود
بوی باروت می‌داد
بوی آدم‌کشـی
بویی تنـدی که تا آن زمان به مشامم نخـورده بود
پشت درخت توت خـزیدم
و بر خـود لرزیدم
میـوۀ توت خشک شد
و از درخت افتاد
ولی پدرم بازنگشت
هرگز!
حتی بوی پدر
(اوکاجیما هیروکو)

شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم و تبعات سنگین فقـر اقتصادی و مشکلات اجتماعی، بیکاری و بی خانمانی‌های ناشی از آن چنان زیاد بود که نسل درگیر در جنگ را در خود سوخت. کسانی که کودکی یا نوجوانی خود را در دورۀ سرگردانی ناشی از جنگ سپری کرده بودند با دیدن حس خوشبختی نسل جدید، فرهنگ باز، هجوم اشیاء به زندگی ژاپنی‌ها و ارزش شدن خوشگذرانی، مد و موسیقی جاز به جای شعارهای ناسیونالیستی و ایدوئولوژی فداکاری برای وطن و امپراطور که به برکت رشد اقتصادی و ثبات اجتماعی بعد از جنگ ژاپن حاصل گشته بود بیشترین تضاد را تحمل کردند.
زمانی که مـن در اوج زیبایی بودم
شهر مخروبه خالی از سـکنه بود
با آسمانی نیلی
زمانی که من در اوج زیبایی بودم
بسیاری از نزدیکانم رخت از این جهان فروبستند
جایی در کارگاه
در دریا
در جزیره‌ای ناشناخته
مـن با چه حسی می‌توانستم خود را بیارایم
زمانی که من در اوج زیبایی‌‌‌‌‌ بودم
کسی نبود تا از سر عشق
هدیه‌ای پیشکشم کند
مردان غیر از احترام نظامی
چیزی بلد نبودند
با چهره‌های معصوم
همـه به جبهه‌های جنگ شتافتند
زمانی که مـن در اوج زیبایی بودم
چیزی نبود شیفته‌ام کند
قلبم فولاد سـردی بود
دست و پایم درخشان از رنگ طلایی
زمانی که من در اوج زیبایی بودم
کشورم جنگ را باخت
جنگی احمقانه را
آستین پیراهنم را بالا زده
و در شهر سوت و‌ کور قدم زدم
زمانی که مـن در اوج زیبایی بودم
موسیقی جاز بود که از رادیو پخش می‌شد
تشنۀ موسیقی بیگانه
ممنوعیت کشیدن سیگار را زیـرپا گذاشتم
زمانی که من در اوج زیبایی بودم
بدبخت ترین آدم دنیا بودم
دلگیر و بی‌هدف
پـس تصمیم گرفتم
تا می‌توانم عمـر طولانی داشته باشم
تا من هم
مثل نقاش فرانسوی، “ژرژ روا”
بعـد از پیری
نقاشی‌های بسیار زیبایی بکشم
تا شـاید عمر تلف شده را جبران کنم
(ایباراگی نوریکو)

آن‌ها به دنبال کسی بودند که مسئولیت بدبختی‌های تحمیل شده به خود در دوران پیش را بپذیرد و در برابر آن همه ظلم و ستم جوابگو باشد. اما در واقع چنان کسی وجود نداشت. مجرمان جنگی درجۀ یک بعد از اتمام جنگ بلافاصله به جوخۀ دار سپرده شده بودند. بسیاری از فرماندهان جنگ خودکشی کرده بودند و یا در سرزمینی دور به جای برگشتن به سرزمین مغموم خود زندگی پنهانی را اختیار کرده بودند. ژاپن قدم در راه جدیدی گذاشته بود که ارزش‌هایش با ارزش‌های زمان جنگ در جهت مخالف بود.
در این میان، ژاپنی‌ها همانند “اینواوئه توشی او” بدون متهم کردن دیگری، لبۀ تیغ انتقاد را به طرف خود برگرداندند.

اینواوئه توشی ‌او!
یادت هست؟!
با توپ و تفنگ
گـرد و خاک زیر چکمه‌ها به پا کنان
کدام روستاهای چیـن را درنوردیدی؟
چشـم تو
چه جنایت‌‌‌هایی را دید؟
گوش تو
چه ناله‌‌‌‌هایی را شنید؟
دماغ تو
چه بوهایی استشمام کرد؟
و بالاخره دستان تو
مرتکب چه جنایت‌‌هایی شد؟
یادت هست؟
(اینواوئه توشی ‌او)

آن‌ها خواستار بازگشت کودکی، نوجوانی و جوانی تلف شدۀ خود بودند. خواستار بازگشت پدران از دست دادۀ خود، خواستار بازگشت عزیزانی که بر اثر تشعشعات هسته‌ای ناشی از انفجار اتمی هیروشیما و ناکازاکی در یک چشم به هم زدن دود شده بودند و تنها سایه‌ای از آن‌ها باقی مانده بود.

بشر از دست رفته را برگردان!
پدر از دست رفته‌ را برگردان!
مادر از دست رفته‌‌ را برگردان!
پیــر را برگردان!
کودک را برگردان!
مـن را برگردان!
انسانی که قرار بود از پشت من برآید را برگردان!
تا بشـر بر این کـرۀ خاکی است،
صلح پایدار را برگـردان!
صلح را برگـردان!
(توگه میوشی)

عناصر طبیعی در اشعار ژاپن
توجه به طبیعت در دیدگاه شرقی و به خصوص ژاپنی در جهت بهره برداری هرچه بیشتر و بهتر بشر از طبیعت نیست. بلکه زندگی در کنار طبیعت و توأم با آن است. این نوع جهانبینی که منبعث از دیدگاه کنفسیوس چین، بودائیسم هند و شینتوئیسم خود ژاپن است در پی توفق و تملک طبیعت نیست. طبق این دیدگاه کلیه عناصر طبیعی از قبیل کوه و دریا و چشمه و جنگل و درخت و گل و سنگ دارای روح هستند و مورد تکریم و احترام. از همین جهت است که بشر طبیعت را در جهت کسب منافع سیری ناپذیر خود تصرف نمی کند.
این خصوصیت در شعرهای هوشینو تومی هیرو کاملاً مشهود است. وی که معلم مدرسۀ راهنمایی تاکاساکی بوده در هنگام تمرینات ورزشی از ارتفاع سقوط کرده، قطع نخاع می‌شود. وی با بدون این که نتواند دست و پایش را حرکت دهد قلم مو را در دهان گرفته شعر و نقاشی‌های زیبایی خلق می‌کند.

ساقۀ گل پیچک
به سادگی شـکست
هماننـد گردن من
اما دوباره از همان‌جا
جوانه زد و شـکفت
من هم
همان آبی را می‌نوشـم
که پیچک می‌نوشـد
همان نوری را می‌گیرم
که پیچـک می‌گیرد
پـس من هم
مثـل پیچک
ساقه‌ای خـواهم داشت
نیــرومند

شاعر ژاپنی همیشه به طبیعت دور و بر خود اهمیت می‌دهد.

من ازتعجب شاخ درمی‌آورم
وقتی می‌بینم که از ابر سیاه
باران سـفید می‌بارد
من ازتعجب شاخ درمی‌آورم
وقتی که می‌بینم کرم ابریشم برگ سبز توت را می‌خورد
ولی پیله‌اش سفید می‌شود
من ازتعجب شاخ درمی‌آورم
وقتی که می‌بینم گل سوسن بدون دخالت کسی
می‌شکفد
من ازتعجب شاخ درمی‌آورم
وقتی از هرکه می‌پرسـم می‌خندد
و می‌گوید این که طبیعی است.

حس نوستالژی شاعر به سنگی که پارسال رویش نشسته بود نیز نشأت گرفته از همین دیدگاه تکریم و احترام و همزیستی با طبیعت است.

امروز هم
به هوای کوه آمده‌ام
کجاست سنگی که پارسال رویش نشسته بودم.

ذکر یک خاطره از واقعیتی که در ژاپن اتفاق افتاده است درک این مسأله را روشنتر می‌سازد.
در سال ۱۳۸۴ طی دیداری که از منطقه شهرستانی استان گیفو واقع در شمال غرب توکیو داشتم، سر راه خود به سد آبی رسیدیم که بر روی رودخانۀ “شووکاوا” ساخته شده بود. برای استراحتی کوتاه و استفاده از منظرۀ زیبای طبیعت اطراف توقف کردیم. طی این توقف کوتاه به تماشای نمایشگاه سد رفتیم. در این نمایشگاه دربارۀ تاریخچۀ چگونگی ساخت سد همراه با عکس توضیحاتی ارائه شده بود. چنان که معلوم بود محلی که دیگر زیر آب سد رفته بود روستایی بوده به نام “شووکاوامورا” با۱۷۴ سکنه. اهالی روستا در آغاز مخالف طرح سد سازی دولت بوده اند. ولی پس از کش و قوس فراوان، درخواست‌ها و توضیحات بسیار دولت ژاپن مبنی بر عام المنفعه بودن سد برای عموم مردم و نیاز مبرم منطقه برای تأمین برق، اهالی روستا راضی به ترک محل سکونت آبا و اجدادی خود می‌شوند و برای همیشه از زادگاه خود به جای دیگری نقل مکان می‌کنند.
در این میان تنها چیزی که غیر از ترک خانه و کاشانۀ و گذشته و خاطرات زندگی خود برای اهالی روستا سخت بوده وداع با یک درخت کهنسال گیلاس بوده که در وسط آن روستا قرار داشته و هرسال برای مدت کوتاهی شکوفه می‌داده است. گروه ساخت سد از وجود این درخت کهنسال اطلاع می‌یابند و گروهی را جهت تحقیق و بررسی امکان انتقال این درخت به بیرون از روستا که قرار بود زیر آب سد برود تشکیل می‌دهند. گروه بعد از تحقیق و بررسی درخت مذکور را از روستا درآورده، به تپۀ نزدیک روستا انتقال می‌دهند. سال بعد وقتی که روستا زیر آب رفته بود درخت گیلاس پیرشکوفه‌های تازه‌ای در می‌آورد. اهالی روستا با حضور در محل درخت مذکور با چشمانی گریان دور درخت گیلاس حلقه می‌زنند. و چنین شعری خوانده می‌شود:

گیلاس پیر!
سرزمین مادری ام زیر آب رفته
باری تو زنده بمان!
و شکوفه بده!

از‌هایکو ژاپنی تا غزل توکیو
بهمن ذکی پور
تقریبا قریب به دو سده است که فرهنگ ژاپنی برای جامعه ی ایرانی رنگ و بوی دیگری به خود گرفته است. یعنی از زمان حکمرانی حاکمان قاجار تا دوران کنونی. در این صبغه و سابقه ی تاریخی، ژاپن عمدتا به چهار گونه بر ما صورت گری کرد. یکبار ژاپن پس از شکست روسیه خود را به عنوان قدرتمند ترین دولت آسیایی ، و دگر بار خود را به عنوان نیروی برتر فناوری آسیایی، و سوم بار خود را در قالب سریال‌های احساس بر انگیزی که بر مذاق و مزاج هر ایرانی خوش می‌آمد، و در نهایت و به برکت ترجمه، پرده از ژرفای فرهنگ ژاپنی فرو افتاده، و ژاپن این بار خود را در چهره ی “ذن” و “هایکو” بر ما جلوه گر کرد.
ذن، پیش و بیش از هایکو در ایران مورد اقبال قرار گرفت، مترجمان و محققان نیز کمر همت را بر آن بستند تا ذن را به راستی و درستی به مخاطب پارسی زبان بشناسانند. ( اما، این که در این راه تا چه حد توش و توان آن‌ها به ثمر نشسته، موضوعی دیگر است، و دگر دفتری را طلب می‌کند.) هنوز، آتش اقبال و ایضاح به ذن فروزان بود، که شور و شوقی دیگراز راه رسید و مورد پسند مترجمان و محققان و مخاطبان افتاد. این شور و شوق نو رسیده همان اشعار هفده هجایی هایکو بود. شعر هایکو نسبت به دیگر قالب‌های شعری ژاپن از بخت بیشتری بر خوردار شد و یک تنه معرف و میدان دار شعر ژاپنی در ایران بود. سبب اقبال به این قالب مشخص بود، زیرا پیشتر ترجمان‌های فارسی ذن فضا را بیش از پیش برای فهم و پذیرش هایکو مهیا ساخته بود. چه، اندیشه ی ذن و سروده‌های هایکو چنان در هم تافته و تنیده اند که به دشواری می‌توان آن‌ها را از هم تمییز داد. ۱ زیرا “هایکو، مانند ذن، از “منی” به هر شکلی که اظهار شود بیزار است. از سوی دیگر، محصول هنر باید یک سره از هر صنعت یا انگیزه ی پست بر کنار باشد، چرا که میان الهام هنری و جان الهام یافته نباید پرده و حجابی باشد”۲٫ ذن به نیکویی توانسته بود بستر عواطف سروده‌های هایکو را فراهم آورد، و‌هایکو با بهره گیری از چنین پشت وانه ای، گوی سبقت را از سایر رقیبان خویش ربود. بعد‌ها، رویکرد به هایکو چنان شد که ابتدا ترجمه‌های انگلیسی ، و سپس ترجمه‌های ژاپنی آن، روانه بازار باشد و مخاطبان خویش را مجذوب خود ساخت.
این اقبال و استقبال از هایکو با تمام محاسن خود معایبی نیز در برداشت. شاخص ترین این معایب رویگردانی و فراموشی سایر نحوه‌ها و قالب‌های شعر ژاپنی، خاصه شعر معاصر ژاپن بود؛ که البته و متاسفانه تا کنون نیز فقر کتابت در این زمینه رخ نمایی می‌کند.
اگر خطایی در بیان من نباشد، نخست بار دکتر هاشم رجب زاده بود که با تالیف و ترجمه کتاب ” اندیشه و احساس در شعر معاصر ژاپن،چ۱۳۵۸) کوشید تا جلوه ی دیگری از اشعار ژاپنی را بر ما هویدا کند. دیگر اثر پر بها در این زمینه کتاب ” شعرای بزرگ معاصر ژاپن است” که به همت استاد خانم “ناهوکو تاواراتانی” در این زمانه به طبع رسیده است.
شعر معاصر ژاپن عمدتا تحت تاثیر “اشکال آزاد” شعر قرار می‌گیرد، علاوه بر این تعداد قابل توجهی از آثار شعری اروپاییان به ژاپنی ترجمه و مورد پسند قرار می‌گیرند. البته نیک بایستی متوجه بود که ” شعر اروپایی نه به عنوان یک “سرمشق” بلکه به منزله ی یک ” کاتالیزور” تاثیر زیادی بر [شعر نوین ژاپن] می‌گذارد”۳٫ این وجه از سخن سرایی ژاپنی‌ها برای ما چندان که باید شناخته شده نیست. به غیر از آن دو اثری که در فوق ذکرش رفت. اخیرا نیز اثری دیگری با عنوان “غزل توکیو” این مسئولیت و مشغولیت را بر خود پذیرفته که در حد توان خود زوایایی دیگری از شعر معاصر ژاپن را بر ما آشکار سازد.
این اثر که به همت آقای بهنام جاهد زاده، که خود از محققان و مترجمان عرصه ی ادبیات معاصر ژاپن هستند، به روانی و بدور از هرگونه تکلف به پارسی برگردانده شده است.
جاهد زاده خود در مقدمه ی اثرش می‌نویسد” انگیزه ترجمه مجموعه ی حاضر، علاوه بر علاقه ی شخصی مترجم ، معرفی مشهورترین شاعران و شعرهای آزاد آن‌ها برای پر کردن خلا موجود بوده است.” خلا‌ای که براستی نیاز به پر و بر طرف کردن دارد. این کتاب از امتیازاتی برخوردار است که می‌تواند، تا حد توان خود این خلا را جبران نماید. چه؛ مساعی این اثر آن است که از دیوان شاعران نو پرداز، نو شعری را برچیند، و آن را بر مذاق و مزاج مخاطبان فارسی زبان گوارا سازد. بر چیدن این نو شعرها که از ۳۱ شاعر نو پرداز است موجب می‌گردد؛ تا خواننده کمتر زیر بمباران فکر، اندیشه، عاطفه و مضمون شعری یک شاعر قراربگیرد، بل، خواننده می‌تواند در میان این اشعار آزادنه سروده‌های دل پسند خود را بیابد و به نیوشای هریک از آن‌ها گوش فرا سپرد. چه، در این مجموعه اشعار هم جایی برای مخاطب انسان دوست و ضد جنگ یافت می‌شود، و هم جای برای مخاطب عارف پیشه و طبیعت دوست، و هم جایی برای مخاطب متجدد و مدرن گرا، و هم جایی برای انسانی که “اگزیستانسش” را فریاد می‌زند و می‌خواهد آن را از شر “نیهیلیسم” و پوچی در امان دارد. برای هریک از مسائل و موضوعات آمده مصداق و مثالی را از خود این کتاب نقل می‌کنم.

۱- نمونه‌ای از شعر‌های انسان دوستانه و ضد جنگ:
عمـر فانی
سروده ی ساکامورا شین مین
این شعر نمونه ی بسیار خوبی است از اشعار انسان دوستانه در قالب شعر نو

عمـر فانیسـت
بیائید عشـق بورزیم
حتی به یک شـاخۀ گل
عشقی بی‌پایان
گوش جان بسپاریم
به آواز یک پرنده
عمر فانیسـت
بیائید به هـوش باشیم
تا جیرجیرکی را زیر پایمان له نکنیم
بی‌شک سپاسگزارمان خواهد بود
عمر فانیست
بیائید یکدیگر را باخبر کنیم
از حال یکدیگر
پاسخ دهیم نامه‌های رسـیده را
عمر فانیسـت
بیائید تا می‌توانیم
نیازمندان را دست گیریم
اول از نزدیک‌ترین کسانمان
حتی اگر فقیـر باشیم
دلی دریایی داشته باشیم
عمر فانیسیت
بیائید لحظه‌ای خیره شویم
به زیبایی گل
بیائید در عمر فانی
جان و دل بشوییم
در پرتوخورشید تابان
و ماه خندان
سـتارۀ درخشان چهار فصل
عمر فانیسـت
بیائید بکوشـیم برای داشتن جهانی بدون جنگ
برای سـرودن شعر
و اگر رفتیم،
برای آن‌هایی که بعد از ما می‌مانند
و برای فرزندان آیندۀ‌مان
آرزو و امیدهایمان را بسرائیم.

مرگ بی‌حاصل
سروده یوسانو آکیکو
یکی از جذاب ترین و تکانده دهنده ترین اشعار ضد جنگ در قالب شعر نو است

آه برادرم
تو را می‌‌گـریم
از مـرگ تو چیزی حاصل نشد
تویی که کوچک‌ترین فرزند خانواده بودی
درد و اندوه پدر و مادرم بی‌پایان است
آن‌ها خود شمشیر به دستت دادند
و آدم‌کشی را به تو آموختند
بیست و چهار ساله‌ات کردند
تا آدم بکشی و کشته شوی
در شهر ساکائی
کسی جز تو نبود
که بر جای پـدر بنشیند
آه برادرم تو را می‌گریم
از مرگ تو چیزی حاصل نشد
تو را چه نفعی داشت
یا خانواده‌ات‌را
از مـرگ تو چیزی حاصل نشد
امپراتور خودش به جنگ نرفت
خون شما را ریخت
کشته شـدن به خاطر یک وحشی
کسـی که به فکر شما نبود،
هیچ افتخـار نداشت
از مرگ تو چیزی حاصل نشد
این پاییز را
پدر و مادر با آه و ناله سـرکردند
دلگیر از مرگ تو
موهایشـان سپید شد
امپراتور که داغ فرزند ندیده است
همسـر جوانت پشت در
صورتـش بر زمین
با آه و ناله تو را می‌خواند
فراموشت کند یا به یادت باشد؟
تازه عـروس چشم به راه
تنها امیدش تو بـودی
آه برادرم تو را می‌‌نالم
چرا که از مرگ تو چیزی حاصل نشد

۲- نمونه‌ای از اشعار عارفانه و طبیعت دوستانه:

بهار
سروده تاکامورا کووتارو
شعری است کوتاه و زیبا درباره ی وصف طبیعت
بهار پارسال
بهار امسال
زیر شکوفه‌های گیلاس باده خوردم
برآنم سال دیگر نیز چنین کنم
اگر درخت گیلاس پذیرایم باشد
بهار است
سروده یاگی جوکیچی
شعری است کوتاه درباره ی آسایش و طبیعت بهار
بهار است و
دراز کشیده‌ام در دشتی سبز
و خیره‌ام به آسمانی که آبی‌آبی است

کاش
سروده کانه کو میسوزو
شعری کوتاه در قالب شعر نو با مضمون عرفانی
کاش کوه شـفاف بود
آن وقت می‌توانستم
توکیو را از پشت آن ببینم
همانند برادرم که با قطار به توکیو رفت
کاش آسمان شفاف بود
آن وقت می‌توانستم
آن پشت خدا را ببینم
همانند خواهرم
که فرشته شـد

۳- نمونه‌ای از اشعار متجدد و مدرن:

غــزل توکیـو
سروده تانیکاوا شون تارو
نمونه ی بسیار خوبی است از شعری با مضمون توصیفات عصر جدید

در کوچۀ بن‌بست سوگینامی، بچه‌ها قایم‌موشک‌بازی می‌کنند
نمک‌های جلوی در مغازۀ چی کوچی ذوب می‌شوند
توکیو مثل صفحه‌ای از مانگاست که خوانده و دور انداخته شده
جلوی مغازۀ لباس فروشی کامه‌ایدو، لامپ‌های نئون روشن و خاموش می‌شوند
زیر پل تاماگاوا قایق کنترل از راه دور غرق می‌شود
کنار خیابان اوکوبو، گل وحشی بی‌نام و نشان می‌روید
از داخل حصار درختان سه‌تاگایا موسیقی باخ به گوش می‌رسد
در تنور نانوایی آئویاما نان پف می‌کند
توکیو بازدم سنگینیست
صبحدم لاشۀ بچه گربه‌ای در مرداب شناور است
بولدوزر دولتی سنگ‌ها را پوست می‌کند
در اتاق عملی در هونگو مردمک چشم باز می‌شود
میلۀ فلزی حیاط مدرسۀ کوگانه زیر آفتاب بعد از ظهر می‌درخشد
شیر آب ساختمان‌های بساز بفروش تودوروگی نشـت می‌کند
توکیو نمی‌تواند چهرۀ کریه‌اش را پنهان کند
همه چیز زیبا رنگ دروغ به خود می‌گیرند
هر چیزی که مورد توجه قرار نگیرد به حال خودش می‌ماند
همۀ چیزهای امروزی که دست پخت روح ماست
در روپّونگی عروسک‌های قدیمی از پشت شیشه به آسـمان زل زده‌اند
راننده تاکسی شینجوکو می‌گوید “نُچ!”

۴- اشعاری با مضامین اگزیستانسیالیستی و فریاد از نیهیلیسم

مرغ دریایی و دریا
سروده کانه کو میسوزو
شعری است بسیار زیبا که رنگ و بوی پوچی زندگی در آن به خوبی مشهود است

فکر می‌کردم دریا آبی اسـت
و مرغ دریایی سفید رنگ
اکنون که می‌نگرم
هم دریا و هم مرغ دریایی را خاکستری می‌بینم
فکر می‌کردم این‌ها را خوب درک می‌کنم
اشـتباه می‌کردم
همه‌اش دروغ بود
فکر می‌کنید دریا آبی است
و ابر به رنگ سفـید؟
همه چنین می‌اندیشند
شاید اشتباهی شده باشد
زنبور و خـدا
شعر زیر نیز سروده کانه کو میسوزو است
شعر زیبا و ساده‌ای که به نحوی بیان گر مسئله وحدت وجود در عرفان است

زنبور در گل
گل در باغ
باغ در دیوار گلی
دیوار گلی در شهـر
شهر در ژاپـن
ژاپن در جهـان
جهان در خـدا
و خدا در زنبور کوچک

از دیگر محاسن قابل توجه این کتاب، می‌توان به شرح مختصر زندگی نامه، دفتر اشعار، مضمون و حتی چگونگی و چگونه سرودن شعر هر شاعر اشاره کرد.
چنین ویژگی‌ای سبب شده تا مخاطب –هرچند به اختصار- با سراینده ی اشعاری که می‌خواند به نوعی احساس قرابت و نزدیکی بنماید. چه، خواننده هم با شاعر آشنا شده و هم این که متوجه است. شاعر چرا و برای چه شعری را سروده و یا اصلا چرا به شعر سرودن روی آورده. من باب مثال اشعار “هوشینو‌ تومی‌هیرو” مصداق خوبی است بر این مدعا. زیرا او ابتدا معلم ورزش بوده، و بر اثر سانحه‌ای ورزشی توانایی حرکت دستان و پاهای خود را از دست می‌دهد. او بی کار و نا امید نمی نشیند و قلم را به دهان گرفته و با اراده‌ای آهنین سروده‌های خود می‌سراید. در تمامی اشعار قدرت اراده، توانایی و امید به زندگی به وضوح می‌درخسند. مانند شعر زیر:

ناخودآگاه
احسـاس کردم کسی نگاهـم می‌کند
ویلچـرم را چـرخاندم
پشت سـرم
گل کوچکی شکفته بـود

همان گونه که ذکر شد، وصف زندگی و چگونه شعر سرودن هر شعر –که توسط مترجم ذکر گردیده- موجب قرابت بیشتر خواننده با سراینده ی شعر می‌شود. کمتر کاری که در این گونه آثار به چشم می‌خورد، چه، معمولا در عمده آثاری این گونه کمتر دیده شده که مترجم شرحی از شاعر بیاورد و مخاطب را بیشتر با شاعر آشنا سازد.
مع الوصف، کتاب غزل توکیو که با کوشش‌های بهنام جاهد زاده ترجمه، و توسط نشر دیبایه به زیور طبع آراسته گردیده، اثری است در خور اعتنا، و ملا ء‌ای است از خلاء شعر معاصر ژاپن در ایران، که می‌تواند به میزان توان خود صحنه را برای شعر معاصر ژاپنی فراهم آورد و به مخاطب پارسی زبان بگوید که در این پهنه چه می‌گذرد.
هر چند با این اوصاف چه نیکو می‌بود که متن ژاپنی سروده‌ها همراه ترجمان لطیف فارسی آن‌ها به طبع می‌رسید. زیرا چنین امری سبب می‌شد تا کتاب هم از اقبال و اعتبار بیشتری برخوردار گردد و هم این که منبعی مفید برای دانش آموزان و دانش آموختگان زبان ژاپنی محسوب می‌شد؛ و می‌توانست تا حد امکان از فقر منابع ژاپنی زبان در ایران بکاهد. امید است تا با تدبیر مترجم گرامی این نقیصه نیز در چاپ بعدی جبران گردد.
به هر حال اثری دیگر از سرزمین آفتاب تابان در ایران مجال رخ نمایی یافت، و خلا دیگری را پر نمود، ولیک نیک باید آگاه بود که تمامی این توش و توان‌ها راهی است برای هموار کردن آثاری دیگر جهت شناخت بهتر و دقیق تر تمدنی دیگر.

منبع: نشر دیبایه

به احتمال زیاد این اولین اثر ادبی ژاپنی است که به زبانهای دیگر ترجمه شده است. در سال ۱۷۹۴ میلادی روایتی از این کتاب به چینی برگردانده شد و به اجرا درآمد. از ۱۸۸۰ میلادی ترجمه‌های این نمایش به زبانهای انگلیسی، فرانسه و آلمانی به چاپ رسیده‌ است.
منبع: مهر

این کتاب یکی از سه شاهکار بزرگ نوشته‌های موسوم به زوُی هیتسوُ در تاریخ ادبیات ژاپن است که به صورت متن دو زبانه فارسی – ژاپنی در قطع جیبی منتشر شده است.
یادداشت‌های کومه در ۸۵ صفحه به روایت اندیشه ناپایداری که تمام مظاهر فرهنگ ژاپن با آن عجین شده، به قلم کانومه چو(۱۱۵۵-۱۲۱۶ میلادی) می‌پردازد.
این کتاب یکی از نمونه‌های برجسته ادبیات قرون وسطای ژاپن است – دوران حکومت طبقه جنگجویان- است.
نویسنده کتاب یادگیری سازهای موسیقی پرداخت و سبک شعری واگا را نزد شوُن ئه ی شاعر فراگرفت. او سبب استعدادش خیلی زود از سوی امپراتور صاحب منصب دفتر شعر در دستگاه امپراتوری شد.
کاموئو چومه در سال ۱۲۰۴ ترک خانه و اجتماع کرد و با انتخاب نام بودایی رِن ئین-به معنی بذر نیلوفر آبی- زندگی در انزوا را تجربه کرد، او در کومه ای به وسعت ده متر مربع ساکن شد و شروع به نگارش کتاب کرد.
«یادداشت‌های کومه» بی‌شک برترین و معروف‌ترین کتاب کامونو چومه است.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
«بخش هایی از کتاب ِ جریان رودِ گذران
جریان رودِ گذران همیشگی است، اما آب، آب پیشین نیست.
حباب های بر آمده بر آبگردها، محو می شوند، شکل می گیرند و مَثَلی نیست که زمانی دراز مانده باشد.
آدمی و منزلگه او نیز چنین است!»

از قدرت‌اله ذاکری که دانش آموخته زبان و ادبیات ژاپنی دانشگاه تهران است، پیشتر کتاب «زنبور بر کف دست بودای خندان» ترجمه هایکوهای مدرن ژاپنی توسط نشر مروارید منتشر شده است.

نوشتاری از قدرت الله ذاکری درباره کتاب:

من امروز خوشحالم بگویم کتاب « هوجوکی » – 『方丈記』/Hōjōki – را به فارسی – با عنوان « یادداشت­های کومه » – ترجمه کرده ­ام.

در واقع یکی از شاهکارهای ادبیات کلاسیک ژاپن، امروز در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گرفته است.

وقتی من دانشجو بودم، در هر نوشته­ یِ مربوط به ادبیات ژاپن نامی از « هوجوکی » می­دیدم و عطش خواندن و دانستن « هوجوکی » هر روز برایم بیشتر می ­شد. عطش خواندن بود اما چیزی برای فرو نشاندنش نبود.

پس خوشحالم چرا که حالا «یادداشت­ های کومه»، دست کم در دسترس فارسی زبانانی است که می­ خواهند بدانند « هوجوکی » چیست.

حدودا ده سال پیش – به احتمال زیاد اواخر اردبیهشت ماه – با دوستی ژاپنی – میسوُمی تاکوُجی – پشت جان پناه شیرپلا در کوه­ های دربند، کنار آب روانی نشسته بودیم که به تناوب آبگردهای کوچکی داشت. آن لحظه میسوُمی جملات آغازین «هوجوکی» را برایم خواند:

ゆく河の流れは絶えずして、しかももとの水にあらず。淀みに浮ぶうたかたは、かつ消え､かつ結びて、久しくとどまりたる例(ためし)なし。世の中にある人と､栖(すみか)とまたかくのごとし。

بعد هم با مخلوطی از توانایی­ ِ کم ژاپنی­ ِ آن موقع من و توانایی­ ِ کم فارسی آن موقع میسوُمی و استفاده از آب روانی که از آنجا می­ گذشت، به ترجمه­ ای از این جملات رسیدیم:

جریانِ رودِ گُذران همیشگی است، امّا آب، آب پیشین نیست. حباب­های برآمده بر آبگِردها، شکل می­گیرند، محو می­شوند و مثلی نیست که زمانی دراز مانده باشد. آدمی و منزلگه او نیز چنین است.

بی هیچ شکی می­ گویم این جملات تأثیری شگرف بر من به جای گذاشت که هنوز هم بعد از گذشت این همه سال به روشنی آن را احساس می­کنم.

ده سالِ بعد از آن روز، اشتیاق خواندن کامل « هوجوکی » با من بود تا به ترجمه و چاپ « یادداشت­های کومه » منتهی شد و خوشحالم امروز بگویم « ایدداشت­ های کومه» چاپ شده است.

« یادداشت­ های کومه» چهارمین کتابی است که ترجمه کرده­ ام. با این همه دومین کتابم است که چاپ می­ شود.

بعد از « زنبور بر کف دست بودای خندان »، رمان « زوال بشری » و اثر ارزنده پرفسور ایموتو به نام « آسوُکا و پارس، پیشروی فرهنگِ ایرانی به شرق » را ترجمه کردم.

« آسوُکا و پارس » تا نمایشگاه کتاب سال آینده – سال ۸۸ – چاپ می­ شود اما « زوالِ بشری » از تیرماه ۸۷ در انتظار مجوز است و هنوز سرنوشتش مشخص نیست و به همین دلیل با افتخار و خوشحالی می­گویم بعد از سرخوردگی­یِ ناشی از قضیه مجوز باز هم « هوجوکی » را ترجمه کرده ­ام.

«هوجوکی» یکی از سه شاهکار بزرگِ نوشته­ های موسوم به زوُی­هیتسوُ – 随筆/Zuihitsu – در ادبیات ژاپن است.

ترجمه دقیق از کلمه زوی ­هیتسوُ به فارسی انشاء خواهد بود و آن به متن­هایی گفته می­شود که نویسنده مشاهدات، تجربه ­ها و تخیلاتش را متمایل به علاقه خود شرح می­ دهد.

این کتاب در سال ۱۲۱۲ میلادی یعنی اوایل قرون وسطی تألیف شد و یکی از نمونه­ های برجسته ادبیات قرون وسطی­ ِ ژاپن هم هست.

نویسنده کتاب کامونو چومه نام دارد که به سبب استعدادش صاحب منصب دفتر شعر در دستگاه امپراتوری بود. در سال ۱۲۰۴ ترک خانه و اجتماع کرد و با انتخاب نام بودایی رِن­ئین – بذر نیلوفر آبی – زندگی در انزوا و نگارش کتاب را شروع کرد.

« هوجوکی » کتابی بزرگ است، پس همه سعی­ ام این بود که به بزرگی « یادداشت­ های کومه » را در بیاورم. بیشتر زمان ترجمه این کتاب در روستای زادگاهم بودم. با این که تمام لغات و معنی کلی جملات را می­دانستم اما حتی گاهی نزدیک به دو ساعت بی هیچ کاری می­نشستم تا سرانجام جمله­ ای به ذهنم بیاید که راضی کننده باشد. امیدوارم این تلاش برای خواننده کتاب هم راضی کننده باشد.

با این همه باید اعتراف کنم دقت لازم در چاپ کتاب را نداشته­ ام. ب

اید اعتراف کنم ناشر بدون اطلاع من برخی لغات را تغییر داده است.

چاپ و قطع و کاغذ کتاب خوب است اما باید اعتراف کنم خودم طرح جلد کتاب را دوست ندارم هرچند طراح جلد آن – تهمتن امینیان – اسم و رسمی در طراحی دارد.

بابت تمام این­ها من از تمام کسانی که کتاب را می­خوانند پوزش می­طلبم.

از آنها که کتاب را خواندند و این یادداشت را دیدند می­ خواهم جمله ابتدایی صفحه هشتاد یک را به شکل زیر بخوانند:

به واقع ماه عمر من به سراشیبی افتاد و به کوه نزدیک شد. به زودی با ظلمت سه زوُ[۱] روبرو خواهم شد. پس بر آنم تا دیگر مرتکب نادانی نشوم.

[۱] 三途/Sanzu : در دین بودایی عقیده بر این است که افراد بدکار چون می­میرند سه وضعیت خواهند داشت که به هرکدام از این وضعیت­ها زوُ می­گویند که معنوی لغوی آن راه است. زوُیِ اوّل سوزانده شدن است. زوُیِ دوّم گوشت یکدیگر را خوردن است. زوُیِ سوّم با شمشیر دنبال شدن و زخم خوردن است.