چند نکته در بارهء هایکو

با مروری کوتاه در فضای مجازی اینترنت این روزها متوجه خواهیم شد که جذبه های هایکوگریبان شاعران ایرانی را هم گرفته است و این خود از یک طرف خبر خوشی است اما از طرف دیگر یک اشکال عمده وجود دارد که به دلیل مشخص نبودن معیار ها و زیبایی شناسی هایکو در اکثر سایت ها و وبلاگ های فارسی سه پاره هایی که گاهی در شمایل شعر هستند بعنوان هایکو معرفی می شوند .
چنانچه شاعر هایکو با پیشینه این شعر و تکنیک های آن آشنا نباشد در آنصورت به جای شکار لحظه و سرودن آن در قالب هایکو با زبان شعر به سراغ لحظه های ناب هایکو خواهد رفت و روح و جان هایکو را فدای داوری ها و کلمات قصار خود میکند ولاجرم این دردانهء هنر شرق فرصت شکوفایی در فرهنگ ایرانی را از دست میدهد .
گاهی با دست اندر کاران هایکوی فارسی در وبلاگ های ایرانی پیغامی رد و بدل می کنم ودر پاسخ انتقاد هایم شاعران این سه پاره ها می گویند که : ای اقا ما داریم هایکوی مدرن می نویسیم ، شما هنوز اسیر هایکوی کلاسیک هستید !! انگار که شما از زمان عقب افتاده اید !!
حالا اگر از این دوستان بپرسیم هایکوی کلاسیک چیست ؟ پاسخ می دهند که هایکوی کلاسیک فصل واژه دارد و ذهنیت شاعر در آن نقشی ندارد !!!
و چنانچه از آن ها بپرسیم که شاعران و منتقدین ژاپنی به کدام بخش از هایکوی کلاسیک نقد داشتند ؟ و چگونه شعری را مناسب قرن بیستم و اینک در قرن بیست و یکم مناسب هایکو می دانند چیزی برای گفتن نخواهند داشت.
اصلا اگر از آن ها بپرسیم که در حال حاضر چند درصد شاعران ژاپنی هایکوی مدرن می نویسند ؟ و چند ر صد آن ها در قالب کلاسیک هایکو می نویسند؟ باز با هیچ پاسخی مواجه نخواهیم شد چون در بطن شعر ژاپن و دنیای غرب نیستند.
به نظر من شاعران ایرانی با ترجمه های ناقص هایکو با این فرم آشنا شده اند و لذا طبیعی است که همان فرم ناقص حاصل ترجمه را تقلید کنند و کاری به کار ساخت دقیق هایکو نداشته باشند.
بدین لحاظ بود که وقت را غنیمت شمردم تا مختصری راجع به ساخت و زیر بنای زیبایی شناسی هایکو بنویسم شاید برای شاعران جوان مفید فایده باشد و شاهد شکار لحظه های ناب آن ها در هایکو باشیم تا اینکه سه پاره های نامفهوم و بی روح تحت عنوان هایکو نوشته شود.
خانم رایش هولد شاعرهء آمریکایی –آلمانی و برندهء نشان سلطنتی شعر ژاپن یکی از الزامات هایکو را دو بخش بودن آن می داند که این مفهوم مورد نظر باشو نیز بوده است. بدین لحاظ او هایکو را به دو بخش تقسیم می کند ، یعنی اکثر هایکوهای خوب ژاپنی دارای دو بخش هستند  ( قطعه و عبارت ) .
این بدان مفهوم است که اگر سه سطر هایکو را پشت سر هم بنویسم نباید به یک عبارت کامل تبدیل شود .دوبخشی بودن هایکو باعث می شود که یک سکوت نحوی بین دو بخش آن ایجاد شود .
چون هایکو سه سطر دارد ، یکی از سطر ها “قطعه” را تشکیل می دهد که کاملا مستقل است و دو سطردیگر “عبارت” را می سازند.به دیگر سخن بخش کوتاه هایکو قطعه است و بخش بلند تر آن عبارت را تشکیل می دهد.
این دو بخش بستگی به نوع تجربه ای که در قالب هایکو بیان می شود می تواند یکی در ابتدا نوشته شود و یا ممکن است همین بخش در انتهای هایکو ظاهر شود.
به این هایکوی شهری توجه کنید ، لازم است گوشزد کنم که در مثال های زیر هدف شاعرانگی هایکو ها نیست بلکه هدف آشنا شدن با تکنیک های هایکو است لذا چنانچه هایکو های نمونه که اینجا اشاره می کنم  دارای روح و جان هایکوهای کلاسیک نیست منظور هایکو سرایی نبوده است بلکه بحث در فرم هایکو است :
باد و بوران :
برق می رود گاهی
گاه می آید
سطر نخست این هایکو همان بخش” قطعه ” را تشکیل می دهد . و سطر های دوم و سوم رویهم بخش “عبارت “هایکو را می سازند .
توجه کنید که اگر این سه سطر را پشت هم ردیف کنیم هیچگاه یک عبارت کامل نخواهد شد و خواننده پس از خواندن ” باد و بوران ” بالاجبار یک سکوت کوتاه بر لحن او حاکم می شود  و مخاطب این دو بخش را مستقل از هم حس می کند در حالیکه با هم در ارتباط تنگاتنگ قرار دارند.
در هایکوی زیر بخش “قطعه” هایکو در سطر سوم آمده است و بخش” عبارت” سطر های نخست و دوم را به خود اختصاص داده است :
دیوار گورستان
عاجز از تاب ماندن است :
داوودی های سفید

در این هایکو دو سطر اول و دوم عبارت هایکو را تشکیل می دهند و سطر سوم بخش ” قطعهء ” هایکو است .
توجه داشته باشید که اگر یک حرف اضافه به ابتدای سطر سوم اضافه شود  مثلا ” با داوودی های سفید ” در آنصورت کل سه سطر هایکو یک جمله و یک عبارت می شود و آن ابهام لطیف و نازک که باید در هایکو مستتر باشد حذف می شود.
لازم است بگویم که اکثر قریب به اتفاق هایکوی های فارسی که این روز ها نوشته می شود به سبب همین کاربرد بیجای حروف اضافه و پیشوند ها  ،کل  هایکو را به یک جملهء ساده نزول داده است و دست بالا به یک کلمهء قصار تبدیل شده است.

نکتهء خیلی مهم : در هایکو مفهومی هست بنام واژه یا عبارت لولا که اگر به درستی به کار گرفته شود در آنصورت سطر دوم می تواند دو نقش بازی کند ، یکی ادامه سطر نخست و رویهم با سطر نخست” عبارت” هایکو را تشکیل دهد و یا می تواند سطر دوم با سطر سوم تشکیل “عبارت” را بدهد و سطر اول نقش” قطعه” را داشته باشد . مثل همین هایکوی دیوار گورستان .
تکنیک لولا یکی از تکنیک های ناب در هایکو است و بیشتر جذبه های مربوط به هایکو های ماندگار تاثیر همین واژه لولا و یا سطر لولا است.
پس از نوشتن هایکو باید دوباره به بازخوانی آن ادامه داد شاید با حذف یک واژه می توان سطر دوم را به کیفیت عبارت لولا ارتقا داد که به جذبهء هر چه بیشتر هایکو منجر خواهد شد.
در این نوع از هایکو ها این مخاطب است که بنابر نوع زیبایی شناسی خویش ترجیح می دهد سطر نخست را بعنوان قطعه در خوانش انتخاب کند و یا سطر سوم را .مثل این هایکو :

یاسمن ها
چه فرق دارد کجا باشند
کولی های فال فروش

این بحث ادامه دارد
مسیح طالبیان
تهران
وبلاگ : http://matalebian.blogspot.com

به بهانهء دفتر شعر” هایکو ها از یک پدر و مادرند ”
انتشارات نیلوفر
مولف : سید رضا علوی

در آغاز دفتر شعر سید رضا علوی “هایکو ها از یک پدر و مادرند” که به تازگی توسط انتشارات نیلوفر به چاپ رسیده عبارت کوتاهی از شاعر قرن هفدهم ژاپن “ماتسو باشو” در صفحهء پنج این دفتر آمده است که عینا نقل می کنم : برای سرودن هایکو کودکی خردسال شوید !
این عبارت همهء درس و نصیحت باشو به خیل مریدان و شاگردانش برای آفرینش هایکوی ناب بود و اگر به درستی توسط شاعر فهمیده شود در آنصورت سروده های او رنگ و بوی هایکو خواهد داشت .
دوشاگرد و مرید باشو یکی بنام “دوهو” و دیگری “کیورای” بیشتر درس های باشو در باب هایکو را فی المجلس گرد آوری کرده اند و هر آنچه امروز از زبان باشو در مورد هایکو وجود دارد کار سترگ این دو شاعر است .
منظور باشو از اینکه برای سرودن هایکو کودکی خردسال شوید ، بنا به یادداشت های کیورای بدین مضمون است که از چشم و دل یک کودک به هستی و دنیا نگاه کنید و پدیده ها را آنگونه که هست با زبان همین کودک نشان دهید بی اینکه ذهنیت شاعر بواسطه قضاوت و انگیختگی احساسات رمانتیک ، سانتی مانتال و شاعرانه آنچه را که در لحظهء هایکو برشهود شاعر نزول می کند تحت تاثیر قرار دهد . ندانستگی و تهی بودن ذهن یکی از ویژگی های شاعر هایکو است که به نوعی از ذن بودیسم سرچشمه می گیرد .
نصیحت مهمتر باشو در باب سرودن هایکو این است که از” ساختن” هایکو دست بردارید ، هایکو ماحصل یک تجربه واقعی شاعر است با پدیده ها و به هیچوجه ذهنی نیست .هایکویی که ساخته می شود در فرهنگ ژاپن به آن” هایکوی پشت میزی ” Table Haiku می گویند بدین مضمون که شاعر قلم به دست می گیرد و پشت میز کارش با استعانت از ذهن به ساختن هایکو غیر واقعی می پردازد .طبیعی است که این نوع هایکو در خوانش مجدد توسط خواننده نمی تواند به یک لحظهء ناب هایکو منجر شود و طبیعتا هیچ لذت شاعرانه ای هم در آن حضور نخواهد داشت.
باشو می گوید که هایکو برشی از زمان و زندگی پدیده ها است که مختصات زمانی ، مکانی خاص خودش را دارد .کنت یاسودا Kenneth Yasuda محقق ژاپنی-آمریکایی در زمینهء شعر ژاپن و خصوصا هایکو ، می گوید که یک هایکو باید به سه پرسش بطور واضح پاسخ گوید : What?Who?Where ? ( اصطلاحا به فارسی می توانیم این سه پرسش را اینگونه مطرح کنیم که جریان چیست؟ چه کسی و یا چه چیزی سوژهء شعر است؟ و کجا این داستان اتفاق افتاده؟ و از همه مهمتر اینکه هایکو شعر لحظهء اکنون است بی مراجعه به گذشته و آینده.
لذا چنانچه سید رضا علوی همین درس کوتاه باشو را در سرودن هایکو بکار می گرفت و به سه پرسش فوق در هایکو نظر داشت و همچنین هایکو هایش نتیجه یک تجربه واقعی بود در آن صورت و به یقین تعداد زیادی از سه پاره های گرد آوری شده در این کتاب را حذف می کرد ، از جمله نخستین شعر در صفحه ۱۳ این دفتر ( هایکو ها /از یک پدر و مادرند /پدر ایجاز، مادر تصویر) وعنایت بیشتری به شعرهای هم سنخ شعر دوم در همین صفحه داشتند ( ماه / بر ترک یابویی پیر /چه دیر صبح می شود ؟ ).
نکتهء مهم دیگری که زیر بنای انبان واژگانی هایکو را تشکیل می دهد و هایکو نویسان فارسی کمتر به آن توجه کافی دارند این واقعیت است که اصولا ارتباط انسان با دنیای پیرامون از دودنیای واژگانی کاملا متفاوت میسر می شود.یکی دنیای اشیا و چیز ها و پدیده ها ی واقعی و دیگری دنیای واژه ها و نشانه ها است.
انسان در بدو تولد به واسطهء دنیای اشیا حس های خویش را منعکس ومنتقل می کند و هنوزخبری از نشانه ها و مفاهیم در ذهن او نیست .هر چه او بزرگتر می شود و ارتباط او با محیط گسترده تر می شود دنیای دیگری از واژه ها و نشانه ها بعنوان ابزار او برای انتقال و انعکاس حس هایش در ذهن او متولد می شود.
درست همین جا است که منظور باشو از اینکه : : برای سرودن هایکو کودکی خردسال شوید ! کاملا روشن می شود که شاعر هایکو باید از انبان واژه های بی واسطه و مرتبط با اشیا و پدیده ها استفاده کند و دنیای نشانه ها و مفاهیم رادر حوزهء هایکو به کلی از ذهن خویش دور کند .
با فرض نصیحت باشو که برای سرودن هایکو کودکی خردسال شوید ! کدام کودک است که شعر سوم در همین صفحه ۱۳ را می تواند بنویسد؟ ( سعدی /از رندی حافظ کم می آورد / نه از استادی خودش ! ).
در این عبارت ها ذهن و اندیشه های شاعر است که بیان شده و ربطی به لحظه های شهودی هایکو و دنیای اشیا و پدیده ها ندارد.
شخصیت بخشی به اشیا در هایکو جایز نیست (تنبور /تمامی انگشتانم را / دوست دارد ) و درست به همین دلیل ساده است که شعر بیست و دوم در صفحه بیست متولد می شود (کوه / آستین بالا می زند /برای کبک دری ) که جز انعکاسی از قضاوت ها و برداشت های شاعر از پدیده ها نیست.
این درست است که در اواخر قرن نوزدهم شاعرو منتقد بی باک و جوان ژاپنی ماسائوکو شیکی در نقد هایکوهای کلاسیک باشو وبوسون که فقط طبیعت بیرونی را دست مایه هایکو قرار می دادند بی محابا دنیای درون شاعر را نیز به این دست مایه اضافه کرد و بدین ترتیب نطفهء هایکوی مدرن پا گرفت . اما شیکی به یکباره اسیر ذهنیت شاعرانگی خویش نشد بلکه آنچنان حس های درونی انسانی را در همین قالب به عینیت طبیعت بیرونی گره زد که کماکان طبیعت بیرونی است که نقش عمده را در شعر ایفا می کند .آنگاه که در سی و چهار سالگی بر بستر بیماری است و نای بلند شدن از بستر را ندارد و آن بیرون برف می بارد این هایکو را می نویسد : ( چندین و چند بار /پرس و جو کردم /برف تا کجا نشسته است ؟ ) و اینگونه حس درونی خویش را بی هیچ سانتی مانتالیزمی در قالب هایکو نقش می زند تا اینکه حقیقت زندگی که مرگ است اینچنین در شعر هفتاد و سوم ( صفحه سی و هفت دفتر شعر سید رضا علوی ) اسیر شاعرانگی شاعر نشود ( کاش /اینجا بودی و نمی آمد /قاصدک مرگ ).
نکته دیگری که در هایکو باید مورد توجه قرار گیرد جایگاه سکوت یا کایریجی است .سکوت باعث می شود که اگر سه سطر هایکو را پشت سر هم در یک عبارت بنویسیم عبارت حاصل از لحاظ گرامری استمرار معنا نداشته باشد . اکثر شعر های این دفتر به گونه ای است که اگر سه سطر را پشت سر هم ردیف کنیم یک عبارت و گزاره کامل خواهد شد ، مثلا شعر شماره هفتاد و پنج صفحه سی و هفت (نام رودی را که در آن غرق خواهم شد نمی دانم ).آیا این شعر ناگهانی لحظه ء شهود را منعکس می کند؟آیا پارامتر های زمان و مکان را با خود دارد ؟و یا یک گزارهء شاعرانه است ؟
اما به هایکوی شماره هفتاد در صفحه ۳۶ توجه کنید ( خورشید مردادی /گاومیشی /تا گردن در آب ) ، این هایکو همه عناصر زمانی و مکانی هایکو را در خود مستتر دارد اما چون نتیجهء یک تجربه واقعی نبوده به جای آفتاب مردادی نوشته شده خورشید مردادی ؟ اصولا نیمروز است و گاومیشی به آب زده است اما در این فصل از سال و این موقع روز هیچ کس نمی تواند به خورشید نگاه کند ! اصلا خورشید این موقع روز جذابیتی ندارد . اما اگر آفتاب جایگزین خورشید شود هایکو به یک تجربه واقعی نزدیک می شودبا اینکه لحظهء پر شوری نیست .
اگر سه سطر این هایکو را در یک سطر و یک عبارت پشت سر هم بنویسیم یک گزاره کامل نخواهد شد ، بدین لحاظ است که قالب این شعر قالب هایکو است .
اصولا هایکو دو بخش دارد که این دو بخش با یک سکوت از همدیگر جدا می شوند و رزونانس و تشدیدی که این دو بخش و یا دو تصویر در ذهن خواننده ایجاد می کند لحظه حیرت هایکو برای خواننده دوباره بازسازی می شود درست همانگونه که برای شاعر در لحظه شهود اتفاق افتاده است .در این هایکو سکوت در پایان سطر نخست است .گاهی سکوت هایکو پایان سطر دوم اتفاق می افتد و دو سطر اول و دوم با هم یک تصویر را می سازند و سطر سوم بخش دوم هایکو را تشکیل می دهد مثل هایکوی شماره ۱۴۵ از همین دفتر صفحه ۶۱ (بر آب می روند /یاس های سفید /قوهای بامدادی ) . تصویر قوهای در پرواز بامدادی و تصویر یاس های سفید که بر آب می روند بدون اینکه از کلمه تشبیه در این هایکو استفاده شده باشد اولین چیزی که به ذهن خواننده تداعی می کند شباهت این دو تصویر است . بدین لحاظ است که کاربرد کلمه تشبیه بین دو تصویر و یا دوبخش هایکو مجاز نیست چه در غیر اینصورت هایکو به شعر تبدیل می شود و جایی برای حضور و مشارکت خواننده در تکمیل هایکو باقی نمی ماند.
گاهی هم سکوت در پایان سطر سوم اتفاق می افتد و چاره ای برای هایکو وجود ندارد که فقط دارای یک بخش می شود و کلا به یک گزاره و یک تصویر تبدیل می شود ( اکثر هایکو های بوسون شاعر ژاپنی از این سنخ است چرا که او قبل شاعر بودن نقاش است و با هایکو نقاشی می کند )مثل هایکوی شماره ۱۸۱ در صفحه ۷۳ ( سگ ماخولیا/پارس می کند/حتی به خودش ).
نکته دیگری که در این مجموعه شعر نادیده گرفته شده است فرق بین هایکو و سن ریو(Senryu) است .گاهی شاعر سن ریو نوشته است اما به گمان خود از آن بعنوان هایکو یادکرده است که بهتر آن بود که بخشی از این مجموعه شعر به هایکو اختصاص می یافت و بخش دیگری تحت عنوان سنریو ارایه می گردید . اهمیت این موضوع از آن جا ناشی می شود که هر سرودهء کوتاه را فقط به این دلیل ساده که به سه سطر کوتاه تقطیع شده نباید هایکو نامید.
قبل از پرداختن به این موضوع بد نیست ببینیم ماکوتو اوئدا Makoto Ueda از قول دوهو Doho ، شاگرد باشو راجع به هایکو چه می گوید : شعر چین و شعر غنایی ژاپن و دیگر انواع شعر در این خطه اشیا و پدیده ها را فقط در وجه شاعرانهء آن ها آنقدر به کار گرفته اند و از وجوه دیگری این اشیا در زندگی واقعی آنچنان چشم می پوشند که هر گاه شعری با واژهء چکاوک آغاز شود مخاطب به فور بقیه ماجرا را قبل از ادامه شعر می تواند پیش بینی کند که این چکاوک حتما در میان شکوفه ها در منظری دلنشین چهچه می زند ! اما هایکو آنچه را که شعر در دنیای واقعی اشیا و پدیده ها نادیده می گیرد اما هایکو به آن ها می پردازد مثل این هایکو از باشو : چکاوک / فضله انداخت روی کیک / بر ایوان !

به همین سیاق در مورد سنریو با اینکه از لحاظ فرم شبیه هایکو است اما اصولا به مواردی می پردازد که در حوزهء هایکو نیست و یا به عبارتی آنچه را که هایکو دور می ریزد سنریو جمع می کند. هایکو با علوم و فلسفه و روانشناسی کاری ندارد اما سنریو با تناقضات و پارادوکس های درونی و بیرونی این حوزه ها سر و کار دارد و با چشم طنزبه آنها می نگرد و در ژانر های مختلفی سروده می شود ازقبیل روانشاسی ، فلسفه ، فناپذیری زندگی ، زندگی روزمره ، کسب و کار مردم و هر چه در آن تناقض و طنز نهفته است .
انسان واقعی اصولا پشت سایهء تناقضات و پارادوکس های خود پنهان است .کار سنریو آشکار کردن این تناقضات است .پروفسورانگلیسی آر.اچ.بلایت که حدود چهل سال در ژاپن برای فهمیدن فرهنگ و هنر ژاپن در آنجا زندگی و تحقیق کرد در کتاب تحقیقی ” زندگی و کاراکتر ژاپنی در شعر سنریو” می گوید که اگر با چشم خدا به پدیده ها و انسان نگاه کنیم و هر آنچه می بینیم و می فهمیم در قالب هایکو بیان کنیم ماحصل سنریو است .چشم خدا آن انسان واقعی را از پشت تناقضات و پارادوکس های محیط بر او بیرون می کشد و عریان نشان می دهد .
شعر شماره ۶۰ در صفحه ۳۲ (مادر بزرگ/سواد نداشت /اگر داشت ، کودتا در کودتا ! ) یک سنریوی ناب است .
لذا چنانچه با این دید به بیشتر شعر های این دفتر نگاه کنیم تعدادی سنریو در کنار تعدادی هایکو حضور دارند اما بیشتر سروده ها نه هایکو هستند و نه سنریو و چیزی جز کلمات قصار و یا گزاره های شاعرانه نیست.
این شتابزدگی فقط در کار آقای سیدرضا علوی نیست که تراوشات ذهنی خویش را هایکو می نامد بلکه هر گاه شاعری از وادی شعر نو به حوزهء هایکو وارد شود این توهم از او دست بر نخواهد داشت. این توهم از آنجا ناشی می شود که هایکو رافقط در قامت چیستان ببینیم و در پایان دو سطر شاعرانه بایک پاسخ کوتاه وغافلگیر کننده شعر را ببندیم و آنگاه آن را هایکو بنامیم مثل شعر شماره ۲۱۲ صفحه ۸۳(حیف ! /فانوس ها /به تاریکی خود نمی تابند ) . در واقع این شعر یک سنریو است و طنز نهفته در رفتار های انسانی را نشان می دهد که نشاندهندهء واعظ غیر متعظ است و یکی از سنریو های خوب این مجموعه به شمار می آید.
از آنجا که ندانستگی شاعریکی از ویژگی های مهم نویسندهء هایکو است لذا تضمین از شعر و یا متن های دیگر نویسندگان و شاعران در هایکو مجاز نیست که مکرر در سروده های این دفتر با آن مواجه می شویم که خالی از لحظات ناب هایکو است .شعر شماره ۲۰۱ صفحه ۷۹ ( گربه ها /نام عبید را می شنوند/موش می شوند ! ).

حدود سی هایکوی خوب در این دفتر آمده است مثل هایکوی شماره ۱۷ صفحه ۱۸ (کرم ابریشم/طی می کند طول رود را /در برگی از توت ) که بهتر می بود اینطور نوشته میشد (کرم ابریشم/با آب رود می رود / روی برگ توت ) .
استاد بهاء الدین خرمشاهی در مقالهء ” شعر در ذات خویش کوتاه است” که در روزنامهء اعتماد ملی چندی پیش منتشر شد ، هایکوهای برتر!! مجموعه شعر سید رضا علوی را برشمرده اند که دست بر قضا گزیده های ایشان بنابرآنچه در بالا به آن اشاره شد یا اصلا هایکو نیستند و یا دست بالا در ژانر سنریو سروده شده است و بدین لحاظ لحظه های پرشور شهود هایکو را منعکس نمی کنند.برداشت های بهاءالدین خرمشاهی طبیعی است زیرا ایشان با نگاه شعر به هایکو می نگرد در صورتیکه هایکو اصولا شعر نیست وحد اقل از اوایل قرن بیستم شاخه ای در هنر را به خود اختصاص داده است مثل عکاسی ، نقاشی و گاهی سینما .
بدین لحاظ است که شاعران هایکو را “نویسنده ء هایکو ” می نامند و این بدان دلیل است که نویسنده هایکو بی کم و کاست شهود حاصل از مواجه شدن با پدیده ها را فقط می نویسد و از شم شاعرانگی خویش کمترین دخالتی در آن نمی کند.اینجا است که هایکو به عرفان نزدیک می شود و تا نویسنده هایکو عارفانه و صادقانه به اشیا و پدیده ها و حتی زندگی خویش متصل نباشد نمی تواند با چشم هایکو جهان را نظاره کند.
عرفان بیش از حوزهء شعر بر زیر بنای زیبایی شناسانه ء خاص خود متکی است که این زیبایی ناشی از جمال و شکل و معنا نیست بلکه زیبایی “این چنینی” چیز ها و خلقت و زندگی است که ماتسو باشو شاعر و عارف ژاپنی در قرن هفدهم بخشی از این زیبایی شناسی را در هایکو بکار گرفت و شاعران بعد از او مثل بوسون ، ایسا و شیکی آن را تکمیل کردند که در جای خود به مبانی این زیبایی شناسی که درواقع انعکاسی از سبک هایکو نویسی است خواهم پرداخت .
امید است که در آینده شاهد هایکوهای ناب این شاعر باشیم .

مسیح طالبیان
تهران
اسفند ماه هزار و سیصد و هشتاد و هشت
وبلاگ : http://matalebian.blogspot.com

نوشتن هایکو هرچند ظاهراً ساده به نظر می‌رسد، اما قواعد و اصول بسیاری برای آن برشمرده اند. به قول رابرت فراست شاعر آمریکایی: « شعر و شاعری بدون قواعد، مثل تنیس بازی کردن بدون تور است». قواعد، تا جایی که دست و پای شاعر را نبندند و در اختیار او باشند بد نیستند. باشو گفته است: « قواعد را بیاموز و از یاد ببر». پس به عقیده او نیز نخست باید تمام قواعد را یاد گرفت.
در اینجا تعدادی از قواعد سنتی و جدید نوشتن هایکو در زبان‌ ژاپنی و زبان‌های اروپایی را می‌خوانیم. بدون شک رعایت تمام آنها در یک اثر امکان‌پذیر نیست. زیرا حتی برخی از آنها با هم سازگاری ندارند. بهترین حالت این است که از میان آنها، قواعد خود را برگزینیم و به کار بندیم  و اگر زمانی در هایکو‌های خود به تکرار رسیدیم، قواعد جدید‌ی را اعمال کنیم. خواندن آثار بزرگان و تمرین، همیشه بهترین راه تسلط بر قواعد است.

۱- همیشه تعداد هجاهای هایکوی خود را بشمارید.

۲- هفده هجا را در یک سطر بنویسید.

۳- هفده هجا را در سه سطر بنویسید.

۴- هفده هجا را در سه بند به ترتیب پنج، هفت و پنج هجایی بنویسید. (قالب استاندارد ژاپنی)

۵- هفده یا کمتر از هفده هجا را در سه بند به ترتیب کوتاه، بلند و کوتاه بنویسید. (قالب رایج در زبان­های اروپایی)

۶- باید بتوان همه هایکو را با یک نفس  خواند.

۷- از فصل­‌وا‍‍ژه‌­ها (کلماتی که به فصل خاصی از سال ارجاع می­‌دهند) استفاده کنید.

۸- در پایان بند اول یا دوم ( اما نه هردو) سکوت قرار دهید.

۹-هرگز اجازه ندهید که سه بند هایکوی شما پشت سر هم، یک جمله کامل تشکیل دهند.

۱۰- ترتیبی دهید که رابطه یا تقابل بندهای اول و دوم، تنها پس از خواندن بند سوم مشخص شود.

۱۱- همیشه از زمان حال استفاده کنید و در مورد اینجا و اکنون بنویسید.

۱۲- استفاده از اسامی خاص و ضمایر شخصی را تا حد ممکن محدود کنید.

۱۳- تا جای ممکن از وجه استمراری استفاده نکنید.

۱۴- بد نیست اگر دو بند از سه بند شما (اول و دوم) ساختار نحوی یکسان داشته باشند.

۱۵- در مورد ترتیب تصاویری که هر یک از بندها به دست می­‌دهند فکر کنید. مثلاً ابتدا یک منظره از دور، بعد بخشی از آن منظره از نزدیک­تر و در نهایت یک کلوزآپ.

۱۶- لُب مطلب را برای بند آخر نگه دارید.

۱۷- سعی کنید بند اول تا جای ممکن جذاب و گیرا باشد.

۱۸- همیشه فقط در مورد چیزهای روزمره ومعمولی، با روشی معمولی و با زبانی معمولی بنویسید.

۱۹- به مطالعه ذن بپردازید و بگذارید هایکوی شما مصداق روش بی­‌کلام تصویرسازی باشد.

۲۰- ادیان و فلسفه­‌های مختلف را مطالعه کنید و بگذارید اثر آنها در پس‌­زمینه هایکوی شما بازتاب یابد.

۲۱- تنها از تصاویر عینی استفاده کنید.

۲۲- سعی کنید به سطوح چندگانه از معنا دست یابید. سطوح بیرونی شامل تصاویر عادی و در سطوح عمیق­‌تر، فلسفه حیات و جهان­‌بینی شما.

۲۳- از تصاویری استفاده کنید که برانگیزاننده انزوای خودخواسته و فقر داوطلبانه باشند. (سابی در فرهنگ ژاپنی)

۲۴- از تصاویری استفاده کنید که برانگیزاننده نوستالژی رمانتیک باشند. (وابی در فرهنگ ژاپنی)

۲۵- تضادها را بیابید و در هایکوی خود به تصویر بکشید.

۲۶- از جناس و بازی با کلمات استفاده کنید.

۲۷- در مورد چیزهای ناممکن به شکلی معمولی صحبت کنید.

۲۸- از تصاویر تداعی­‌گر معانی متعالی استفاده کنید ( از جنگ و جنایت ومسائل جنسی صحبت نکنید)

۲۹- تنها از تصاویر مربوط به طبیعت استفاده کنید. ( از اشاره مستقیم به مسائل انسانی خودداری کنید)

۳۰- عواطف انسانی را با اشاره به جنبه‌­های مختلف طبیعت تداعی کنید.

۳۱- از هرگونه اشاره مستقیم به خود در هایکو پرهیزکنید.

۳۲- استفاده از علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول، خط تیره و …) در هایکو مانعی ندارد.

۳۳- گاهی برای ایجاد ایهام از آوردن علائم سجاوندی خودداری کنید.

۳۴- قواعد نگارشی زبان خود را به طور کامل رعایت کنید.

۳۵- از آوردن قافیه پرهیز کنید.

۳۶- از به کار بردن اوزان غیر­هجایی (مانند وزن­های عروضی فارسی) خودداری کنید.

۳۷- از واج­‌آرایی (تکرار منظم آواهای مشابه در یک بند) استفاده کنید. (مثل تکرار [چ] در مصرع «سرو چمان من چرا میل چمن نمی­کند…» از حافظ)

۳۸- از آواهای کلمات برای انعکاس احساسات خود استفاده کنید.

۳۹- همیشه هایکوی خود را به یک اسم ختم کنید.

۴۰- از هر الهام و شهود آنی به عنوان نقطه آغازی برای خلق یک هایکو استفاده کنید.

۴۱- از آوردن فعل­های زیاد خودداری کنید.
۴۲- هر جا که توانستید حروف اضافه را حذف کنید. (حروفی مانند: از، در، به، با، میان، روی و …)

۴۳- قیدها را حذف کنید.

۴۴- برای هر اسم، بیش از یک معرف ( توصیف کننده­‌هایی مانند صفات و …) نیاورید.

۴۵- با هایکوی خود مانند شعر برخورد کنید. هایکو جمله زیبای روی کارت­‌پستال نیست.

۴۶- هر هایکویی را که به ذهنتان رسید بنویسید. حتی بدترینشان را. زیرا می­‌توانند الهام‌­بخش آثاربهتر بعدی باشند.

پی‌نوشت:

این نوشتار در سال ۱۳۸۵ توسط سید آیت حسینی نوشته شده و تا کنون در چندین پایگاه اینترنتی مختلف [گاهی به صورت ناقص] نقل شده است. در اینجا این مطلب پس از مختصری اصلاح و ویرایش آورده شده است.

طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف           گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف

شعر ِ فارسی در تار و پود ِ کلام است که متجّلی می شود. شاعرانه گی حافظ همانا “تراش دادن ِ اَلماس گون ِ زبان ِ فارسی” در غزل است. آیا نقش ِ کلام در ادبیات های دیگر نیز چنین پررنگ است؟ شعر ِ ژاپنی کلام را تنها به عنوان یک واسطه در اختیار می گیرد و با قرار دادن ِ مخاطب در برابر ِ جان ِ اشیا و طبیعت، شاعرانه گی اش را می یابد. این نوشتار قصد دارد به ساحتی نو گام بگذارد. آنچه می طلبد نگاهی باز است ورای غزل و شعر فارسی، به سُنتی نو، نگرشی نو، که با خود وجهی نو از زیستن را به ارمغان می آورد.

شعرهای  کوتاه  و هفده هِجایی ِ ژاپنی که گاه به گونه ای اسرارآمیز لطیف، تصویرمَدار و ژرف است را هایکو(Haiku, 俳句,) گویند. هایکو حدود ِ قرن ِ هفدهم پدید آمده و یکی از کوتاه ترین قالب های شعری است. هایکو به زبان های بی شماری ترجمه شده است که گواهی از جهانی بودنش می دهد. هایکو الهام بَخش ِ اشعار ِ کوتاه ِ بسیاری در سراسر جهان بوده است. به راستی، راز ِ موفقیت هایکو چیست؟

هایکو تَصویرگر ِ تجربه ی عمیق ِ نظاره گر (هایکوسرا) است در طبیعت و ژرف اندیشی اش در ناپایداری روزگار. آزادی و استقلال ِ هایکو، آمیزش ِ شعر را با احساسات ظریف ِ بشری همچون عشق، طنز و اندیشه های فلسفی آسان می نماید. هایکو خود را از آرایه ها و صَنایع ِ ادبی می رهاند، از بیان ِ معانی پیچیده دور می ماند و با ایجاز و تصویرمداری تجلی می یابد.

هایکو از بی تزیین ترین ِ شعرهاست و عقل گریز است، بدین معنی که بَرداشت ِ شعر را به عهده ی مخاطب می گذارد. این آزادی برای خواننده بسیار دلپذیر است. هایکو از فلسفه ی ذِن سرشار است؛ ذِن مکتب یا شاخه ای است از طَریقت ِ بودایی. فسلفه ی ذِن نگریستن در جان ِ اشیا و تمام ِ روزنه های زندگی است. در واقع هایکو فلسفه ی ذِنانه را در قالب ِ شعر به کمال می رساند. و آخر اینکه، هایکو طبیعتی سَهل و مُمتَنِع دارد؛ بدین معنی که در ظاهر بسیار ساده می نماید، اما بُعدی بَس ژرف و عمیق دارد.

هایکوسرایان:

باشو (۹۴-۱۶۴۴)، بوُسون(۸۳-۱۷۱۶)، ایسا (۱۸۲۶-۱۷۶۲) و شیکی (۱۹۰۲-۱۸۶۷) از مشهورترین هایکوسرایان ِ ژاپن هستند.

سکوت!
ژیغ ژیغ ِ زَنجِره
در سنگ ها نفوذ می کند      (باشو)

روی ساحل ِ شنی،
ردّ ِ پاها:
دراز است روز ِ بهاری.         (شیکی)

شکوفه های گیلاس فروریخته است،
مَعبَد
از میان ِ شاخه ها.         (بوُسون)

نسیم ِ ملایم
بَر می خیزد
از فریاد ِ زنجره.   (ایسا)

پیدایش ِ هایکوُ:

نُخُستین اشعار ِ ژاپنی اَغلب توسط ِ طبقه ی اشرافی (و مَردان) سروده می شد. قرن ها پیش از پیدایش ِ هایکو، در قرن هفدهم، شعر ِ ژاپنی دو گونه شعر ِ هجایی بوده است: شعرهای بلند و شعرهای کوتاه که  واکا یا  تان کا خوانده می شود.

هایکو از شعر ۳۱ هجایی  واکا (که خاست گاه ِ دَرباری داشت) و در نتیجه ی رِن گا پدید آمد. رِن گا شعری زنجیری است، ساخته ی مُشترک ِ چند شاعر با مَضامینی آمیخته به طنز و بازی گوشی. رِن گا زبان ِ عامیانه ی کوچه و خیابان و رویدادهای خُرد ِ زورمره را به زبان ِ شعر آورد و از نَقش ِ پُررنگ ِ درباری ِ شعر ِ ژاپنی کاست. شعر ِ ژاپنی کم کم به سوی آزادی و آسانی، و گُسَستن از قوانین پیچیده ی شعر و هجاهای کوتاه تر ِ شعری گام برداشت. رَهروان ِ هایکو امروز، دیگر محدود به دَرباریان و مُرتاضان نیست.

فصل واژه ها:

ستایش ِ طبیعت ِ شگفت انگیز، ُگذر ِ فصل ها، ناپایداری ِ زندگی و احساس عشق و فراق موضوع هایی هستند که سالیان هایکو سرایان بدان پرداخته اند. هایکوهای بهاری (نوروزی) با تصاویری چون شکوفه های گیلاس، کوکو، گل ِ ماملیا و قورباغه، سرشار از شادی و شور ِ بیداری طبیعت هستند. تابستان ِ آفتابی و گاه رخوت آور نیز، با تصاویری چون کرم ِ شب تاب و گل ها و درختان در هایکو نمایان هستند. هایکوهایی غم آلود ِ خزانی نیز با تصاویر چون  سَرمای شب، قُرص ِ ماه، بَرگان ِ خُشکیده و تنهایی آمیخته اند. تجربه ی زمستانی نیز در هایکو با تصاویری چون برف و سرمای سخت آمیخته است.

بر کِشت زار و کوه
هیچ چیز نمی جُنبد
این بامداد ِ بَرفی    (چی یو جو –زن ِ هایکوسرا)

بوران می بارد
تنهایی،
بی پایان، نامتناهی          (جو سو)

آفتاب دادن ِ تابستانی:
بر سَر ِ چوبی
جامه ی مرگ          (کیوروکوُ)

شب ِ بهاری
به پایان آمده است
با سپیده بر شکوفه های گیلاس  (باشو)

جِلوه ها و فضاهای هایکوُ:

یکی از ویژگی های فضایی که در آن هایکو زاده می شود، بی خویشی یا ناخود پَرَستی است. ع. پاشایی، مترجم ِ فارسی هایکو، در این باره می آورد، “شاعر در این حالت، در چیزها می نگرد، به دور از فایده مَندی یا زیان باری شان.” این حالت زمانی زمانی رخ می دهد که نظاره گَر (شاعر) خود به نظاره شَوَنده (یا همان منظر) تبدیل شود. البته این بی خویشی در نتیجه ی “سرشار بودن از خویش است و رخنه گی و نفوذ در همه چیز.” فضای هایکو جلوه های بسیاری دارد، همچون تنهایی، رِضا، بی کلامی، عَقل گریزی، تناقض، طنز و آزادی، که سخن راندن در مورد هر کدام در حوصله ی این نوشتار نیست. به هر تقدیر، هایکو تنها یک قالب ِ شعری نیست. نوعی از نِگَریستن است، در چگونگی و چُنینی پیرامون هایکوسرا. از “آسمانی” و “الهی” شُدن گریزان است. هایکو دینی است که رهروانش را تنها به “دیدن” دعوت می کند: بی داوری، بی پیرایه.

هایکوُی فارسی:

کار ِ ارزشمند روان شاد شاملو و جناب پاشایی در معرفی شعر ِ ژاپنی و فلسفه ی ذِن به فارسی زبانان الهام بَخشِ مترجمان و شاعران بسیاری شد. زنده یاد سهراب سپهری نیز پیش از انقلاب چند هایکوی مشهور ِ باشو را به فارسی برگردانده بود. بیان ِ شعری خود سپهری نیز گاه بسیار به هایکو نزدیک است. از هایکوها (یا شعرهای کوتاه) فارسی می توان به سروده های عباس کیارستمی (گُرگی در کمین، تهران، سخن—همراه با باد، بوستون، هاروارد)، عباس حسین نژاد و مرمر الفت اشاره کرد.

در باد ِ بهاری
وَرَق می خورد دفتر ِ مشق
کودکی خُفته
بر دست های کوچک خویش …   (کیارستمی، همراه با باد)

بهار جلوه گری می کند
در میان شکوفه های هلو،
با کفشدوزکی.                          (عباس حسین نژاد)

منتظر باد،
سرشار از نگفته ها،
قاصدک ِ کال.                          (مرمر الفت)

منابع:

هایکو، شعر ِ ژاپنی از آغاز تا امروز. برگردان ِ احمد شاملو، ع. پاشایی. نشر چشمه. ۱۳۸۴٫

Lowenstein, Tom. “Classic Haiku.” Duncan Baird Publishers, London. 2007

پیرامون ِ هایکو:

• صد هایکوی مشهور. دانیل سی بیوکانن. برگردان ِ ع. پاشایی. ۱۳۶۹٫
• آوای جهیدن ِ غوک. برگردان ِ زویا پیرزاد. ۱۳۷۱٫
• هایکو در چهار فصل. مهوش شاهق و شهلا سهیل. ۱۳۷۳٫
• لاک پوک زنجره،ع.پاشایی و مائه­ دا کیمیه، نشر یوشیج.
• زنبور بر کَف ِ دست ِ بودای خندان، هایکوهای مُدرن، برگردان ِ قدرت الله ذاکری، نشر مروارید. ۱۳۸۶٫

برخی وبلاگ های فارسی با موضوع ِ هایکو:

آریا فانی دانشجوی سال ِ سوم ِ رشته ی ادبیات تطبیقی است در دانشگاه ایالتی سن دیگو.

نظرهای خود را با او در میان بگذارید:

fani|@| rohan.sdsu.edu

ماتسوئو باشو ، یو سا بوسون ، کوبایاشی ایسا ، ماسائوکا شیکی

ماتسوئو باشو (۱۶۴۴ ـ ۱۶۹۴ م)

در یک خانواده سامورایی بدنیا آمد. درباره زمان قبل از هایکو سرا شدنش اطلاعات زیادی در دست نیست.

در سال ۱۶۴۴ بدنیا آمد. نام کودکی اش کین ساکو بود . سالهای زیادی از عمرش در سفر بود. و از معابد و طبیعت زیبایی ژاپن دیدن میکرد. و در مورد آنها هایکو و نثر مینوشت. او نام مستعارش را از درخت موز گرفت . باشو در زبان ژاپنی به معنای درخت موز است.

بیش از دیگر شاعران ، هایکو باشو ست و باشو هایکو ست. باشو هایکو را ابداع نکرد بلکه هایکو را  یک ژانر جدی و پر آوازه ساخت. قبل از باشو  هایکو یک نوع بازی کم اهمیتی بود که در دربار توسط  ادیبان بازی میشد. نوعی بازی با کلمات بود که پر از جناس و کنایه بود. اما باشو هایکو را بالا برد.

مشهورترین هایکو ی باشو برکه کهن:

برکه کهن
جهیدن غوکی
صدای آب

توجه داشته باشید که چگونه هر سه عنصر درین هایکو همزمان جدا و به هم پیوسته است. غوک ، برکه ، و صدای جهیدن غوک. اینجا عملی صورت گرفته و حرکت ناگهانی و سکوتی که برای لحظه ای با جهیدن غوکی اتفاق میافتد.  بعضی ها این هایکو را نوعی روشن شدگی بودایی(ساتوری) می بینند.و بعضی آنرا تصویری واقعی می بینند.

بوسون (۱۷۱۶ ـ ۱۷۸۳ م)

یو سا بوسون دومین هایکو سرای بزرگ به شمار می آید. شخصیت اش با باشو تفاوت زیادی دارد. اما هایکوسرای جوانتر احترام زیادی برای هایکو سرای بزرگتر قائل بود که در هایکوها و نقاشی هایش نمایان ست. بوسون هم هایکوسرا و هم نقاش بود. به عنوان نقاش ، او یکی از بزرگترین پیروان سبک نانگا شمرده میشود.که از نقاشان چینی آن زمان الهام گرفته اند. هرچند که باشو یک تجربه گر بزرگ بود و آواره اما  بوسون بیشتر عمرش را صرف خواندن و نوشتن و نقاشی و میگساری کرد. او یک مرد خانواده دار بود و خودش را وقف دخترش کرد. در مورد او هایکوهای محبت آمیزی نوشت و نامه هایی که بیانگر نگرانی او از ازدواج دخترش  با مردی ست که لیاقت او را نداشته ست.

بعضی از بهترین هایکوهای بوسون تحت تاثیر باشو و شاعران چینی ست اما باید یاد اوری شود که در ژاپن کپی و تحت تاثیر شاعران و نویسندگان بزرگتر بودن جز اصلی خلق اثر ست.

برای مثال این هایکوی بوسون:

کنار برکه کهن
پیر میشود غوک-
برگهای ریخته

بوسون به کاربرد ایماژ و رنگ مشهور ست .

گلهای سفید!
از شکاف دیوار
بهار می آید

می اندیشد
بهار اینجاست
دریا ، دریا

ایسا (۱۷۶۴ ـ ۱۸۲۷ م)

کوبایاشی ایسا در پنجمین روز از پنجمین ماه در سال ۱۷۶۳ به دنیا آمد. و یاتارو نامیده شد.

ایسا نام مستعاری ست که بعدا آنرا انتخاب کرد و به معنای «برگ چای» است. بیشتر سالهای زندگی ایسا غم انگیز است. وقتی دو ساله بود مادرش مرد و وقتی سیزده ساله بود مادر بزرگش. بعدا سه فرزندش و اولین همسرش کیکو مردند . و او را تنها گذاشتند تااینکه در سه سال آخر عمرش با یک دختر سامورایی ازدواج کرد.

در هایکوهای ایسا خبری از زندگی غم انگیزش نیست.بر خلاف ان نشان دهنده انست که ایسا سرنوشت خود را پذیرفته ست. ایسا به انسان گرایی و همدردی با جهان   ، از یک شالیکار گرفته تا یک کک  مشهور ست.

“وی زبان محاوره ولهجه‌های مختلف را در هایکوهایش به‌کار برده ست. ایسا چیزهای کوچک و بی ارزش را دوست می‌داشت و آنها را عمیقاً درک می‌کرد و به چیزهایی که احترامی بر نمی‌انگیختند عشق می‌ورزید.”

ایسا “قلب هایکو ” شناخته میشود. چون در مقابل نگاه واقع گرایانه بوسون و ذن درون گرایانه باشو او لحن انسان گرایانه ای دارد.

یکی از برجسته ترین هایکوهای ایسا برای مرگ دخترش ساتو سروده ست.

این جهانِ ِ شبنمی
بی شک شبنمی ست
وهنوز…

در این هایکو اندوهی که از مرگ فرزندش به او رسیده صرفا در منظره ای می گنجاند . که در ابتدا ناپایداری زندگی با ایماژ شبنم نشان میدهد و تکرار ان نشان دهنده پذیرفتن این واقعیت ست. ” و هنوز …” نشان میدهد که او هنوز در ایسا یا در بهشت یا در هایکو یا با تناسخ  زنده ست.

شیکی (۱۸۶۷ ـ ۱۹۰۲ م)

چهارمین هایکو سرای بزرگ ماساوکا شیکی ست . او در سال ۱۸۶۹ متولد شد . هایکوهایش دارای تصاویر واقعی ست و شامل اشیا و تصاویر و رنگ ها و اشکال و تقابلشان با همدیگر ست.
او به عنوان هایکو سرای نو گرا شناخته شده ست.  شیکی کلمه هوکو را نیز به هایکو تغییر داد.
و به جنبه روحانی و درون گرایی باشو واکنش نشان داد  و برخلاف آن عمل کرد.
شیکی بیشتر عمر کوتاهش را با بیماری گذراند.

می اندیشم
این آخرین سال من ست!
میخورم این خرمالو را

شیکی همچنین بنیانگذار مجله هوتوتو گیسو (فاخته )در سال ۱۸۹۹ ست. هایکوهایش فاقد جنبه های انسان گرایانه ایسا و حسهای روحانی و درون گرایانه باشو ست. هایکوهایش مانند نقاشی ست.

شبانه
ماه سپید تابستان
بر بادبان سپید

در بررسی هایکو این چهار هایکو سرا نمایانگر چهار طرز نگاه متفاوت به جهانند: دیدن با روح ، با چشم ، با دل ، و با سر .
باشو روحانی ست.
بوسون هنرمند است.
ایسا انسان گراست
و شیکی واقع گرا.

ترجمه از وبلاگ: http://haiku.blogfa.com

پیش‌تر از این‌ها که زبان ژاپنی را با همه‌ی عجیبی و غریبی‌اش به عنوان رشته تحصیلی در دانشگاه تهران دنبال کنم از ژاپن چیزهایی شنیده بودم و با اینکه همه‌ی چیزهایی که بیشتر از طریق تلویزیون یا سینما به من رسیده بود خیلی کم بود، ژاپن به عنوان یک حقیقت آفتابی زیبا در دل من رسوخ کرده بود.

و بعدها که آشنایی من با این زبان و مهم‌تر از آن فرهنگ با شکوهی که آن را پشتیبانی می‌کرد بیشتر شد خودم را با دریایی مواجه دیدم که علی‌رغم همه‌ی کاهلی و سستی‌ام در تحصیل، خواستم با امواج سهمگین آن روبرو شوم و سنگین‌ترین موجی که هنوز در گیجی برخورد با آنم، «هایکو» است.

رولان بارت در کتاب امپراطوری نشانه‌ها نوشته‌ای با عنوان دستبرد به معنا دارد : « هایکو دارای خاصیتی شبح‌واره است و آن اینکه هر کس همواره تصور می‌کند به سادگی اشعاری همانند آن بسراید . انسان از خود می‌پرسد: آیا می‌توان چیزی ساده‌تر در یک نوشتار خودانگیخته از شعر زیر از بوسون یافت :
غروب است ، پاییز
فقط
به پدر و مادرم می‌اندیشم.
ما به هایکو غبطه می‌خوریم !»

هایکو (HAIKU) به عنوان یک شاخصه‌ و نشانه‌ی مهم فرهنگ ادبیات ژاپنی با همه‌ی کوتاهی و کمی‌اش از لحاظ نوشتار تأثیری زیاد بر ادبیات جهان گذاشته است که حتی این روزها می‌شنویم: هایکوی ایرانی یا هایکوی فیلیپینی مثلاً !

این روزها بازار هایکو در ایران دارد هی گرم و گرم تر می شود اگر چه کسانی که دسترسی بالایی به بازار نشر و ارباب رسانه دارند درصددند ماجرا را به نفع خود مصادره کنند مثل همیشه! و باز سر اکثریت بی کلاه می ماند که در این باب به زودی حرف های بیشتری خواهم زد.

هایکوها کوتاه‌ترین فیلم‌نامه‌هایی هستند که نوشته می‌شوند و فقط باید نظاره‌گر تصویری بود که شاعر آن را در قالب کلمات ریخته است و ما را در شهودی ناب سهیم کرده‌است.

البته درک ما از هایکوهای ژاپنی صرفاً به نگاه مترجمان محدود شده و فهم عمیق هایکو نیاز به دانستن زبان و آشنایی کامل با مولفه های هایکو و شاخصه های فرهنگی و اجتماعی ژاپن است.

رسیدن به معنای یک هایکو خود یک روشن شدگی درونی است که می تواند تمام احساس آدمی را نسبت به دنیای اطرافش دگرگونه کند.

چند هایکو به ترجمه قدرت الله ذاکری:

shundou no shita ni ware ari nanji ari

در روشنای بهاری
من هستم
تو هستی

بهار

تاکاهاما کیوشی
(１８７４－１９５６)
***

hotarugari ware o kogawa ni otoshikeri

گرفتن شبتاب ها
ما را به نهر
انداخت

تابستان

ناتسومه سوسه کی
(１８６７－１９１６)
***

Sanzen no haiku o kemishi kaki futatsu

سه هزار هایکو
در خود دارند
دو خرمالو

پاییز

ماسااوکا شی کی
(１８６７－１９０３)
***

Yuki ni kite migotona tori no damari iru

به میان برف ها می آید
پرنده زیبا
ساکت ایستاد

زمستان

هارا سه کی ته
(１８８６－１９５１)
***

Yojareiji sugite kokoro no hanayagumo

سال نو
ساعت از دوازده گذشت
پاکی قلب

نوروز

یاماگووچی سه شی
(１９０１－１９０４)

• در شب سال نو در ساعت دوازده ،ناقوس های معابد برای دور کردن خباثت انسانی صد وهشت بار نواخته می شوند.

هایکوها از ۱۷ هجا یعنی از سه واحد پنج‌تایی، هفت‌تایی، پنج‌تایی تشکیل شده‌اند.

هایکوها علاوه بر ۱۷ هجا باید دارای کی‌گُ(kigo) یعنی نشانهٔ فصلی و کیره‌جی(kireji)(استقلال معنایی هر واحد) باشد.

در هایکو یا مستقیماً به فصل اشاره می‌شود یا به نشانه فصلی. نشانه‌های فصلی شامل پنج گروه بهاری، تابستانی، پاییزی، زمستانی و نوروزی است. البته نشانه های نوروزی به دلیل قرار گرفتن سال نوی مسیحی در زمستان، جزو زمستان طبقه بندی می شوند.

چند مثال از نشانه‌های فصلی:

* بهارواژه: شکوفه گیلاس(Sakura)، کوکو یا فاخته، گل کاملیا(tsubaki)، قورباغه(Kaeru,kawazu)
* تابستان‌واژه: کرم شب‌تاب(Hotaru)، قورباغه باران(Amagaeru)
* پاییزواژه: خرمالو(Kaki)، سرمای شب(Yosamu)
* زمستان‌واژه: برف(Yuki)
* نوروزواژه: پایان سال

عباس حسین نژاد؛ دانش آموخته زبان ژاپنی دانشگاه تهران