ماتسوئو باشو

نخستین بند از کتاب « پاره نبشته ­هایِ درون توبره پشتی»[۱] باشو به نوعی فلسفه زندگی و شاعری او و به نوعی شاید فلسفه ادبیات و هنر او باشد. این کتاب ره آورد یکی از سفرهای او در سال ۱۶۸۷ است.

百骸九竅の中に物有、かりに名付て風羅坊といふ。誠にうすものゝかぜに破れやすからん事をいふにやあらむ。かれ狂句を好 こと久し。終に生涯の [۱]はかりことゝなす。ある時は倦て放擲せん事をおもひ、ある時はすゝむで人にかたむ事をほこり、是非胸中にたゝかふて、是が爲に身安からず。しばらく身を立む事をねがへども、これが爲にさへられ、暫ク學で愚を曉ン事 をおもへども、是が爲に破られ、つゐに無能無藝にして只此一筋に繋る。西行の和哥における、宗祇の連哥における、雪舟の繪における、利休が茶における、其 貫道する物は一なり。しかも風雅におけるもの造化にしたがひて四時を友とす。見る處花にあらずといふ事なし。おもふ所月にあらずといふ事なし。像、花にあ らざる時は夷狄にひとし。心、花にあらざる時は鳥獸に類ス。夷狄を出、鳥獸を離れて、造化にしたがひ造化にかへれとなり

راه فوُگا[۲]

« در چیزی که از صدها استخوان و نه منفذ شکل گرفته است، روح مقیم شد و انسان شکل گرفت. اگر بخواهم آن را نامی بگذارم، فوُرابو[۳] می­گویم. زیرا چنانکه پارچه ­ای نازک در باد به آسانی پاره می­شود، آن هم بی فرجام خواهد بود.

فوُرابو زمانی دراز من را به آموختن و دمخور شدن با هایکای واداشت تا سرانجام هایکای را کار زندگیم قرار دادم. زمانی زده شدم و خواستم تمامش کنم، زمانی در آفرینش هایکای سخت کوشیدم، و از سر شدن بر دیگران به خودستایی اندیشیدم؛ این چنین به انجام آن و این اندیشیدم و رنج بردم و به این جهت تن و جانم آرامش و قرار نیافت.

یک بار اندیشیدم چونان مردمان عادی برای به دست آوردن شهرت و مقام بکوشم اما تعلق خاطرم به هایکای مانع شد. بار دیگر اندیشیدم علم بیابم و از حماقت خودم رهایی یابم اما آن هم به خاطر اندیشیدن به هایکای محقق نشد. سرانجام بی هیچ فن و هیچ دانشی، نصیبم تنها کار مرتبط با راهِ هایکای شد.

در واکای سایگیو[۴]، در رِنگایِ سوگی[۵]، در نقاشی سِشّوُ[۶] و در چای ریکی­ئوُ[۷]؛ در بستر همه نوعی فوُگا وجود دارد. اما هدف فوُگا احترام به طبیعت و دوست شدن با چشم اندازهای بهار، تابستان، پاییز و زمستان است.

چون در چنین موقعیتی بیاستند، همه آنچه به چشم می ­آید، نمی­ توان گفت چون گل زیبا نیست و آنچه به دل می­ آید، نمی­ توان گفت چون ماه پالوده نیست. اگر صورت آنچه به چشم می­ بیند، چون گل زیبا نباشد، آن شخص چون ددان است و اگر آنچه می­ اندیشد، چون ماه پالوده نباشد، آن شخص از جنس هیولا است.

بنابراین می گویم، انسان بودن خارج شدن از موقعیت ددان، فاصله گرفتن از درجه هیولاها، احترام به طبیعت و تابع طبیعت بودن است

[۱] 『笈の小文』/Oi no kobumi

[2] 風雅/Fūga : شاید هیچ کلمه ­ای در فارسی به تنهایی نشان دهنده معنی این کلمه نباشد. آن راه ادبیات، نقاشی و سایر هنرها است. اما معنی آن ظرافت، زیبایی، ذوق و چیزی عالی در مسیر ظرافت و زیبایی خواهد بود.

[۳] 風羅坊/Fūrabo : از سه کانجیِ باد، پارچه نازک و راهب تشکیل شده است. یکی دیگر از نام­ های باشو همین فوُرابو است.

[۴] 西行/Saigyō (۱۱۱۸ – ۱۱۹۰ ) : راهب و شاعر اواخر دوره هیان و اوایل دوره کاماکوُرا. او در ابتدا ساموُرایی بود اما با احساس ناپایداری دنیا، ترک خانه کرد و راهب شد. واکا ( 和歌/Waka ) به معنی شعر ژاپنی است و بیشتر به شکل شعرهای سی و یک هجایی به صورت ۵/۷/۵/۷/۷ است.

[۵] 宗祗/Sōgi ( 1421 – ۱۵۰۲ ) : شاعر رِنگا ( 連歌/Renga ) در اواخر دوره موُروماچی. درباره رِنگا در ادامه مطلب توضیح داده شده است.

[۶] 雪舟/Seshshū ( ۱۴۲۰ – ۱۵۰۸ ) : راهب نقاش در نیمه دوم دوره موُروماچی. بزرگترین استاد نقاشی آب مرکب است.

[۷] 千利休/Sen no rikyū ( ۱۵۲۲ – ۱۵۹۱ ) : استاد چای دوره آزوُچی مومویاما. بزرگترین استاد مراسم چای در تاریخ ژاپن است. سرانجام به خاطر خشم هیده­یوشی با خودکشی به زندگیش پایان داد.

ارتباط با نویسنده: zakerig{@}yahoo{.}co.jp

ماتسوئو باشو ، یو سا بوسون ، کوبایاشی ایسا ، ماسائوکا شیکی

ماتسوئو باشو (۱۶۴۴ ـ ۱۶۹۴ م)

در یک خانواده سامورایی بدنیا آمد. درباره زمان قبل از هایکو سرا شدنش اطلاعات زیادی در دست نیست.

در سال ۱۶۴۴ بدنیا آمد. نام کودکی اش کین ساکو بود . سالهای زیادی از عمرش در سفر بود. و از معابد و طبیعت زیبایی ژاپن دیدن میکرد. و در مورد آنها هایکو و نثر مینوشت. او نام مستعارش را از درخت موز گرفت . باشو در زبان ژاپنی به معنای درخت موز است.

بیش از دیگر شاعران ، هایکو باشو ست و باشو هایکو ست. باشو هایکو را ابداع نکرد بلکه هایکو را  یک ژانر جدی و پر آوازه ساخت. قبل از باشو  هایکو یک نوع بازی کم اهمیتی بود که در دربار توسط  ادیبان بازی میشد. نوعی بازی با کلمات بود که پر از جناس و کنایه بود. اما باشو هایکو را بالا برد.

مشهورترین هایکو ی باشو برکه کهن:

برکه کهن
جهیدن غوکی
صدای آب

توجه داشته باشید که چگونه هر سه عنصر درین هایکو همزمان جدا و به هم پیوسته است. غوک ، برکه ، و صدای جهیدن غوک. اینجا عملی صورت گرفته و حرکت ناگهانی و سکوتی که برای لحظه ای با جهیدن غوکی اتفاق میافتد.  بعضی ها این هایکو را نوعی روشن شدگی بودایی(ساتوری) می بینند.و بعضی آنرا تصویری واقعی می بینند.

بوسون (۱۷۱۶ ـ ۱۷۸۳ م)

یو سا بوسون دومین هایکو سرای بزرگ به شمار می آید. شخصیت اش با باشو تفاوت زیادی دارد. اما هایکوسرای جوانتر احترام زیادی برای هایکو سرای بزرگتر قائل بود که در هایکوها و نقاشی هایش نمایان ست. بوسون هم هایکوسرا و هم نقاش بود. به عنوان نقاش ، او یکی از بزرگترین پیروان سبک نانگا شمرده میشود.که از نقاشان چینی آن زمان الهام گرفته اند. هرچند که باشو یک تجربه گر بزرگ بود و آواره اما  بوسون بیشتر عمرش را صرف خواندن و نوشتن و نقاشی و میگساری کرد. او یک مرد خانواده دار بود و خودش را وقف دخترش کرد. در مورد او هایکوهای محبت آمیزی نوشت و نامه هایی که بیانگر نگرانی او از ازدواج دخترش  با مردی ست که لیاقت او را نداشته ست.

بعضی از بهترین هایکوهای بوسون تحت تاثیر باشو و شاعران چینی ست اما باید یاد اوری شود که در ژاپن کپی و تحت تاثیر شاعران و نویسندگان بزرگتر بودن جز اصلی خلق اثر ست.

برای مثال این هایکوی بوسون:

کنار برکه کهن
پیر میشود غوک-
برگهای ریخته

بوسون به کاربرد ایماژ و رنگ مشهور ست .

گلهای سفید!
از شکاف دیوار
بهار می آید

می اندیشد
بهار اینجاست
دریا ، دریا

ایسا (۱۷۶۴ ـ ۱۸۲۷ م)

کوبایاشی ایسا در پنجمین روز از پنجمین ماه در سال ۱۷۶۳ به دنیا آمد. و یاتارو نامیده شد.

ایسا نام مستعاری ست که بعدا آنرا انتخاب کرد و به معنای «برگ چای» است. بیشتر سالهای زندگی ایسا غم انگیز است. وقتی دو ساله بود مادرش مرد و وقتی سیزده ساله بود مادر بزرگش. بعدا سه فرزندش و اولین همسرش کیکو مردند . و او را تنها گذاشتند تااینکه در سه سال آخر عمرش با یک دختر سامورایی ازدواج کرد.

در هایکوهای ایسا خبری از زندگی غم انگیزش نیست.بر خلاف ان نشان دهنده انست که ایسا سرنوشت خود را پذیرفته ست. ایسا به انسان گرایی و همدردی با جهان   ، از یک شالیکار گرفته تا یک کک  مشهور ست.

“وی زبان محاوره ولهجه‌های مختلف را در هایکوهایش به‌کار برده ست. ایسا چیزهای کوچک و بی ارزش را دوست می‌داشت و آنها را عمیقاً درک می‌کرد و به چیزهایی که احترامی بر نمی‌انگیختند عشق می‌ورزید.”

ایسا “قلب هایکو ” شناخته میشود. چون در مقابل نگاه واقع گرایانه بوسون و ذن درون گرایانه باشو او لحن انسان گرایانه ای دارد.

یکی از برجسته ترین هایکوهای ایسا برای مرگ دخترش ساتو سروده ست.

این جهانِ ِ شبنمی
بی شک شبنمی ست
وهنوز…

در این هایکو اندوهی که از مرگ فرزندش به او رسیده صرفا در منظره ای می گنجاند . که در ابتدا ناپایداری زندگی با ایماژ شبنم نشان میدهد و تکرار ان نشان دهنده پذیرفتن این واقعیت ست. ” و هنوز …” نشان میدهد که او هنوز در ایسا یا در بهشت یا در هایکو یا با تناسخ  زنده ست.

شیکی (۱۸۶۷ ـ ۱۹۰۲ م)

چهارمین هایکو سرای بزرگ ماساوکا شیکی ست . او در سال ۱۸۶۹ متولد شد . هایکوهایش دارای تصاویر واقعی ست و شامل اشیا و تصاویر و رنگ ها و اشکال و تقابلشان با همدیگر ست.
او به عنوان هایکو سرای نو گرا شناخته شده ست.  شیکی کلمه هوکو را نیز به هایکو تغییر داد.
و به جنبه روحانی و درون گرایی باشو واکنش نشان داد  و برخلاف آن عمل کرد.
شیکی بیشتر عمر کوتاهش را با بیماری گذراند.

می اندیشم
این آخرین سال من ست!
میخورم این خرمالو را

شیکی همچنین بنیانگذار مجله هوتوتو گیسو (فاخته )در سال ۱۸۹۹ ست. هایکوهایش فاقد جنبه های انسان گرایانه ایسا و حسهای روحانی و درون گرایانه باشو ست. هایکوهایش مانند نقاشی ست.

شبانه
ماه سپید تابستان
بر بادبان سپید

در بررسی هایکو این چهار هایکو سرا نمایانگر چهار طرز نگاه متفاوت به جهانند: دیدن با روح ، با چشم ، با دل ، و با سر .
باشو روحانی ست.
بوسون هنرمند است.
ایسا انسان گراست
و شیکی واقع گرا.

ترجمه از وبلاگ: http://haiku.blogfa.com