به عنوان مثال چند روز پیش روزنامه “سان که” ژاپن از موضع نرم دولت ژاپن در قبال تحریم هاى خرید نفت ایران انتقاد کرده بود و توصیه کرده بود ژاپن در این زمینه روابط خود را با آمریکا همسان کند.
یا در بحث اخبار رادیوى ملى ژاپن “ان اچ که”، نظر دو شنونده پخش شد که یکى خواستار قطع خرید نفت از ایران و دیگرى خواستار تدابیر به موقع دولت براى جلوگیرى از ضربه خوردن اقتصاد ژاپن در صورت اعمال تحریم خرید نفت بودند.
در صحبت هایى که با آشنایان و دوستان ژاپنى مى کنم نگرانى شان را درباره برخورد نظامى بین ایران و غرب ابراز مى کنند. یکى از این آشنایان خوش باور پیشنهاد مى دهد ژاپن بودایى میانجى بین ایران اسلامى و آمریکاى مسیحى شود و مساله حل و فصل شود.
یکى از دوستان دانشگاهم که بسیار مشتاق تاریخ باستان ایران است و آرزویش سفر به ایران و دیدن تخت جمشید مى گوید “نباید جنگ شود. حیف است بناهاى تاریخى آسیب ببینند. نکند جنگ دربگیرد و من نتوانم به ایران بروم.”
مسائل و کشمکش هاى سیاسى ایران با غرب تصویر ایرانى هاى ساکن در خارج را نیز تحت تاثیر قرار داده است. بیشتر ژاپنى ها دوست دارند با کسى که کشورش در معرض تهدید جنگ قرار گرفته ابراز همدردى کنند. در عین حال انتظار پاسخ ما به سوالاتى را دارند که برایشان پیش آمده. فعلا بحث از جنگ و تحریم است و بستن تنگه هرمز. در تهران هفته فرهنگى ژاپن شروع شده است. این جا در ژاپن مجال بحث فرهنگ  ایران تنگ است. سنگینى این فضا که تصویر ما را کدر مى کند هزینه هاى جانبى هستند که ما در این کشمکش متحمل مى شویم.

اصولاً در دنیای کنونی که ارتباطات راحت‌تر و سریع‌تر شده است هر چیزی امکان وقوع دارد و زیاد نباید از اتفاق افتادن وقایعی که دور از ذهن به نظر می رسد تعجب کرد. در دنیای کنونی هیچ زبان یا به طور کلی هیچ فرهنگی مال یک ملت خاص نیست. همه فرهنگ‌ها مال همه ملت‌هاست.

به مناسبت تولد پسرم آمده‌ام به زادگاه همسرم شهر تاکایاما در استان گیفو که تقریباً در مرکز ژاپن قرار دارد و به داشتن خوردنی های لذیذ و شهر تمیز شهرت دارد و همیشه پر است از توریست های اروپایی، آمریکایی و اخیراً چینی‌های مرفه.

چند روز پیش که داشتم برمی گشتم خانه، سر راه خود مغازه تاکویاکی و اوکونومی یاکی دیدم . در یک لحظه هوای تاکویاکی کردم و وارد مغازه شدم. صاحب مغازه مرد میانسالی بود که داشت تاکویاکی هایی را که یک قسمتشان تازه پخته و قالب گرفته بود را با هاشی می چرخاند و به آن‌ها شکل می داد. شفارش هشت عدد تاکویاکی دادم.

در قسمتی دیگری دو اوکونومی یاکی پخته روی تخته اوجاق آماده سرو بودند. خواستم بپرسم که محتویاتشان چه چیزی است. دیدم که صاحب رستوران و یک زن تقریباً سن و سال داری که حدس می‌زدم مادرش باشد سرشان شلوغ است دارند غذای یکی دوتا مشتری دیگری را که قبل از من آمده بودند را آماده می‌کنند، سعی کردم خودم سر دربیاورم. یعنی راستش پرسیدم. اما تا بیایند جواب بدهند خودم نوشته کانجی روی آن را که به معنی اوکونومی یاکی به سبک هیروشیما بود خواندم.

صاحب مغازه بعد از سلام و سفارش من به ژاپنی حالا که می‌دید دارم کانجی هم می‌خوانم، با چهر متعجب، دست از زیرو رو کردن تاکویاکی ها کشید و رو کرد به من و چندین بار تکرار کرد که غیر ممکنه! چطور مثل ژاپنی ها حرف می‌زنی و می خوانی! تو که ژاپنی نیستی! از قیافه ات غیر ممکن است که ژاپنی باشی!

خب چه می‌توانستم بگویم جز این که چهارده سال است که دارم این زبان را می‌خوانم و کسی که این همه مدت وقت و انرژیش را روی یادگیری زبانی صرف کند به طور طبیعی این چنین می شود.

سر راه برگشتم داشتم به این مساله فکر می‌کردم که این خصلت ژاپنی ها که اگر حتی بهشان به ژاپنی سلام هم بکنی از ژاپنی ات تعریف می‌کنند خیلی جالب است و مشوق خوبی برای کسانی که ژاپنی یاد می گیرند. اما نشان دهنده یک واقعیت هم هست. و آن اینکه ژاپنی ها خود چقدر با زبان و فرهنگ خارجی دورافتاده و بیگانه اند. یادم آمدم هرچی به یکی شان می گفتم زبان ملی ایرانی ها فارسی است می گفت پرتقالی؟ می گفتم نه فارسی. می گفت پس فرقش با پرتقالی چیه؟ بعد که توضیح می دادم باز می گفت پرتقالی!

تقصیر خودشان نیست. اینکه فرق پرتقالی و فارسی را نمی فهمند از دور افتادن جزیره ژاپن از جهان دیگر است. وگرنه حرف زدن یک خارجی به زبان ژاپنی چرا باید برای یک ژاپنی عجیب باشد؟

در دنیای کنونی، دیگر مالکیت‌ها دارد به اشیاء زندگی ما منحصر می شود. احتمال دارد یک خارجی که روی زبان ژاپنی تحقیق کرده است دستور زبان ژاپنی را بهتر از خیلی از ژاپنی ها بداند. یا یک ژاپنی که روی مثلاً زبان آذری تحقیق کرده است از شخص بنده که زبان مادریم محسوب می‌شود ساختار زبان آذری را بهتر بفهمد. البته حرف زدن بدون اشکال و بدون لهجه مشکل است.

در مورد فرهنگ هم همین‌طور است. فرهنگ‌های دنیای کنونی خیلی سیال شده‌اند. اینجا همین یکی دو روز پیش کریسمس بود و فردا پس فردا سال نو میلادی. زندگی ژاپنی ها بر مدار این ذهنیت های جدید دنیای کنونی می چرخد. بابا نوئل های ژاپنی ریش سفید و عبا و کلاه قرمز در مراسمات ظاهر می شوند. بدون اینکه عشای ربانی به جا بیاورند و ریشه در تاریخ و فرهنگ خود ژاپن داشته باشد. هسته اش را برداشته پوسته اش را دور انداخته اند. شاید هم پوسته اش را برداشته باشند. اهمیتی هم ندارد. این‌طوری خوش اند.

چندی پیش یکی از دانشجویان زبان ژاپنی با بورسیه بنیاد ژاپن چند هفته ای به ژاپن آمده بود. ازش پرسیدم ژاپن چطوره به نظرت؟  گفت: خیلی امنیت داره! گفتم امنیت داره آره. اما جرم و جنایت هم داره که به چشم تازه واردها نمی آد.

نمونه اش همین امروز روزنامه آساهی در خبری نوشته بود که در اقدامی عجیب یکی از شهروندان ژاپنی در شهر ناگویا در روز روشن با چتر به یکی از مغازه هایی که بیست و چهار ساعته بازند وارد می شود و محترمانه نوک تیز چتر را به طرف مغازه دار نشانه می رود و می گوید:

«لطفا دستپاچه نشوید! دارم بهتان دستبرد می زنم. خواهش می کنم پلیس را خبر کنید!»

مغازه دار بدبخت یا خوشبخت که احتمالا بهتش زده بوده به پلیس زنگ می زند. تا سر و کله پلیس پیدا شود، دزد محترم با مغازه دار جلوی مغازه منتظر پلیس می شوند تا پلیس پیدایش شود. بعد از آمدن پلیس دزد محترم از مغازه دار عذرخواهی می کند و خودش را تسلیم آقا پلیسه می کند.

علت اقدام دزد محترم این بوده است که ایشان قبلا نیز مرتکب جرمی شده بوده اند و دوره زندان را سپری می کرده اند. بعد از سپری کردن دوران بند آزاد می شوند و محیط بیرون را برای ادامه زندگی مشکل می یابند. تصمیم می گیرند دوباره جرم مرتکب شوند و باز برگردانده شوند به همان سلول گرم و نرم و راحت خودشان. و لابد هر روز سه وعد غذای گرم دریافت کنند که متخصصان تغذیه حواسشان جمع است تا تمامی مواد مورد نیاز بدن از جمله سبزیجات، میوه فصل، لبنیات، حبوبات، گوشت و ماهی و انواع ویتامین ها در آن موجود باشد.

جامعه ژاپن با این که امکانات زندگی را برای افرادش فراهم کرده است، اما مشکلات خاص خودش را دارد. البته این نوع بیان که جامعه امکانات زندگی را فراهم کرده است شاید تعریف درستی نباشد. چراکه به ذهن کسانی که با شرایط سفت و سخت محیط کار و زندگی ژاپن آشنا نباشند این طور به نظر برسد که دولت کریمه ژاپن کار می کند و درآمدش را به جیب مردم می ریزد. مرد نیز تخمه می خرند و جمع می شوند جلوی تلویزیون پایشان را دراز می کنند ،تخمه می شکنند و بازی فوتبال تماشا می کنند تا از رفاه موجود دور از ادب مثل سگ لذت ببرند.

نه! در ژاپن نه از تخمه خبری هست و نه از جمع شدن جلوی تلویزیون و پا دراز کردن و تماشا کردن بازی فوتبال!

شما پنج روز هفته را از صبح علی الطوع باید در اداره و کارخانه مدام کار بکنید، به اصطلاح کوچه و بازاریش جان بکنید و هر روز در قطارهای پر از آدم مسیر بین خانه و محل کارتان را طی کنید تا در آخر ماه درآمدتان را به حسابتان واریز کنند. مقداری که پس اندازتان کفایت داد تعطیلات آخر سال را می توانید در جزایر قناری یا سواحل شنی کوبا بگذرانید.

اما وضعیت برای آن ها که نه کاری دارند و نه مشغولیتی بسیار سخت است. نه پولی برای نان خوردن هست و نه خانه ای برای خوابیدن. همین دزد محترم نماینده آن قشر بیچاره است.

نویسنده: بهنام جاهدزاده

امروز رفته بودم بانک تا قبض اجاره خانه را پرداخت کنم. بعد از آن که شماره انتظار را از دستگاه گرفتم و روی صندلی انتظار بانک نشسته و منتظر نوبتم بودم، چشمم به یک پوستری افتاد که در داخل بانک روی دیوار پذیرش بانک چسبانده شده بود.

پوستر عکس یک دستی بود که کار قرمز را نشان می داد. روی کارت قرمز این عبارت درج شده بود.

«暴力団退場»

یعنی: «گروه تبهکار بیرون!»

البته ترجمه تجت الفظی عبارت ژاپنی اش می شود «گروه فشار بیرون!» یا «زورگیران بیرون!» اما چون این ها به گروه طبهکار، گروه فشار می گویند و ما تلقی دیگری از گروه فشار داریم همان ترجمه «تبهکار» مناسب تر است.

کنار کارت عبارت دیگری درج شده بود: «درخواست غیر معقول رد می شود!»

یعنی مثلا یک دفعه ای کلت درنیارید و تهدید کنید که هرچی پول در صندوق هست را بریزید تو این کسیه!

یاد اخبار چند روز پیش افتادم که یکی از سرکردگان همین گروه تبهکار به جرم اخاذی دستگیر شد. معمولا در اخبار رسمی اسمی از یاکوزا برده نمی شود. از آن ها با نام تبهکاران یا گروه فشار  یاد می شود.

هر از چند گاهی از این اخبار در ژاپن پخش می شود که رئیس گروه تبهکار فلان جا که دفتر و مرکز فعالیت اش در فلان جا قرار دارد به جرم اخاذی و یا زورگیری دستگیر شد.

مثلا همین چند ماه پیش بود که معلوم شد چند تن از کشتی گیران سومو با چند تن از این تبهکاران شرط بندی می کرده اند و مبالغ کلانی باخته اند و یا در زورگیری از دست داده اند. این خبر باعث شوک جامعه ژاپن شد و فشارها بر روی فدراسیون سومو آنقدر زیاد شد که این فدراسیون مجبور شد چند تن از این ورزشکاران را اخراج کند و یا با تقلیل درجه و محروم کردن از یک دوره بازی مجازات کند.

این نکته هنوز برای من غیر قابل درک است که چرا با این که وجود دفتر و مرکز تبهکاران را قبول دارند برای پلمب کردن دفترشان و دستگیری آنان اقدام نمی کنند.

البته اخیرا به این گونه اخبار ژاپن خو گرفته ام و زیاد دچار تعجب نمی شوم. چند سال پیش که در کیوتو زندگی می کردم  و یکی از این نوع اخبار را از ان اچ کی، تلویزیون دولتی ژاپن شنیدم بی درنگ به تلویزیون زنگ زدم و این سوال را با آن ها در میان گذاشتم که جواب منطقی دریافت نکردم.

چند هفته پیش یک آموزگار زبان ژاپنی که خانم میان سال زیبا رویی بود، در مورد چگونگی یادگیری زبان ژاپنی با من مصاحبه می کرد. صحبت به این جا کشید که چه چیز ژاپن هنوز برای من غیر قابل درک است. من هم این موضوع را به خاطر آوردم و گفتم: برایم عجیب است که شما ژاپنی ها با وجود این که به وجود گروه تبهکار در جامعه تان اذعان دارید، اما برای کنترل کردنشان هیچ اقدامی نمی کنید!

آن خانم زیبا روی که در شهر کوبه زندگی می کند گفت که خودش در محله ای زندگی می کند که یاکوزاها خانه دارند و از این که در محله یاکوزاها سکونت دارد احساس آرامش می کند.

علت احساس آرامش خانم زیباروی این بود که معمولا طبهکاران و دزدان دیگر می دانند که این منطقه محل سکونت یاکوزاهاست و خوب می دانند درصورتی که قصد جسارتی داشته باشند باید تاوانش را نقدا بپردازند! به علاوه اجاره خانه در محله یاکوزاها ارزان تر از دیگر نقاط شهر است. چراکه معمولا با شنیدن اسم یاکوزا کسی علاقه نشان نمی دهد به این محل اسباب کشی کند.

با شنیدن صحبت های خانم زیبا روی کوبه ای، اندکی فلسفه وجودی یاکوزاها یا همان تبهکاران در جامعه ژاپن برایم روشن شد.

شاید اگر روزی به کوبه اسباب کشی کردم، دنبال یک خانه مناسب در محله یاکوزاها باشم. ]]> http://japanstudies.ir/1389/09/03/yakuz/feed/ 0 http://japanstudies.ir/1389/07/13/no-dogma/ http://japanstudies.ir/1389/07/13/no-dogma/#comments Tue, 05 Oct 2010 19:44:54 +0000 بهنام جاهدزاده http://japanstudies.ir/?p=1338 بهنام جاهدزاده:

اگر ژاپنی ها با شما مخالفت کنند مخالفتشان را به طور علنی و واضح ابراز نمی کنند. کسی در ژاپن به شما نمی گوید با شما مخالفم. چرا؟ چون اساساً فرهنگ ژاپنی مبتنی بر تعامل و همزیستی مسالمت آمیز با دیگران است و اشخاص معمولا در دو خط موازی همدیگر حرکت می کنند تا این که در جایی همدیگر را قطع کنند.

این نوع تواضع ژاپنی در همه شئونات زندگی ژاپنی ها دیده می شود. بنابراین معمولا امرو نهی هم به طور غیر مستقیم و به دور از بیان مستقیم زبانی است.

مثلا اگر شما با یک ژاپنی در یک محیط مثلا اتاق باشید، و هوای اتاق سرد باشد و این سردی دلیلش مثلا باز بودن پنجره اتاق باشد ژاپنی احتمالا به طور غیر مستقیم به شما خواهد گفت که فکر نمی کنی اتاق سرده؟ یا این که تو سردت نیست!؟ یا این که اگر دوست داشتی پنجره را ببندیم!

چطور است اندکی استراحت کنید!

این نوع رفتار در مقایسه با رفتار خارجی ها از تاکید کمتری برخوردار است. در این مورد خاص ژاپنی احتمال می دهد که فقط خودش سردش باشد یا این که طرف مقابل خودش از باز گذاشتن پنجره دلیل خاصی داشته باشد.

این نوع ملایمت ژاپنی در میحط دانشگاه و یا کنفرانس های علمی که بحث علمی شدت و حدت بیشتری دارد نیز کماکان نمایان است. شخصی که در مورد تحقیقات دیگران ابراز عقیده می کند شاید از دید یک شخص غیر ژاپنی این طور به نظر برسد که ابراز نظرات تماما در تأیید نتایج تحقیقات است.

عبارات غیر مستقیم کلامی در زبان ژاپنی از تنوع و فراوانی بیشتری برخوردارند. تنوع این عبارات که معمولا در آخر جملات ظاهر می شوند، می تواند مؤید این نکته باشد که فراوانی این عبارات غیر مستقیم نتیجه عدم جزمیت در فرهنگ ژاپن است.

در حوزه سیاست نیز معمولا اظهار نظرهای سیاستمداران ژاپنی نیز از جزمیت کمتری برخوردار است. ژاپنی ها نطق های آتشین سیاستمداران را نمی پسندند و دچار هیجانات انتخاباتی نمی شوند. برای همین سیاستمداران کم حرف و معتدل و محافظه کار از محبوبیت بیشتری برخوردارند.

چندی پیش که انتخابات مجلس نمایندگان ژاپن بود و همه احزاب ژاپن برای به دست آوردن صندلی بیشتر شب و روز نداشتند، هاتویاما که در آن زمان رئیس حزب لیبرال دموکرات ژاپن بود در سخنرانی های انتخاباتی اش یکی از این عبارت غیر مستقیم کلامی ژاپنی ورد زبانش شده بود.

この国をもっといい国にしたい。民主党が中心になって、日本の大掃除をやろうじゃありませんか

جملات بالا یکی فرمایشات هاتویاما درمبارزات انتخاباتی اش است. معنی اش این است که «قصد ما این است که این کشور(منظورش کشور خودش است) را کشور خوبی کنیم. چطور است با مرکزیت حزب لیبرال دموکرات،  یک خانه تکانی بزرگی انجام بدهیم؟»

از قضا لحن هاتویاما کارگر افتاد و بعد از چند سال حزب لیبرال دموکرات توانست با کسب بالاترین کرسی در مجلس ژاپن حزب اول مجلس باشد و هاتویاما را به نخست وزیری انتخاب کند. اگرچه بهار نخست وزیری هاتویاما دوام بیشتری نداشت.

واژه  «جاآریماسن کا» که من به (چطور است؟) ترجمه کردم از شدت جمله بالا می کاهد. این عدم شدت به این معنی نیست که هاتویاما در خانه تکانی ژاپن از اعتماد به نفس کمتری برخوردار است. نه! بلکه این عدم جزمیت تجمیع هرچه بیشتر مردم ژاپن حول حزب هاتویاماست. حتی آن هایی که تمایل کمتری به حزب وی دارند. تا مبادا احساس کنند که یکی دارد از بالا بهشان امرونهی می کند.

امروز که داشتم می رفتم دانشگاه سر کلاس فشرده تابستانی، یادم افتاد که نوشیدنی با خود برنداشته ام. سر راه خود به فروشگاه بزرگ محل که در آن از شیر مرغ تا جان آدمیزاد پیدا می شودرفتم و یک بطری چای ۲ لیتری خریدم تا ۴، ۵ ساعت مداوم کلاس را بتوانم آب از دست رفته بدنم را جبران کنم.

چیزی که بیشتر در همین فروشگاه بزرگ جلب توجه می کند کار خانم ها، آن هم خانم های جا افتاده ای است که حول و حوش ۶۰ سال دارند. شاید کسی که به فرهنگ کار و زندگی این جامعه آشنا نباشد دلش به حالشان بسوزد و بگوید این بیچاره ها آسایش ندارند. اما آسایش ژاپنی ها زمانی است که برایشان کار فراهم است. در ژاپن اگر کار نکنی زندگی برایت سخت می شود و شاید هم غیر ممکن. برای همین کار از هر نوعش ارزش اجتماعی زیادی دارد و همه کارها از اهمیت برخودار است.

بفرمایید چای سبز!

بعد از این که استاد آمد و یک ساعت و نیمی سخن راند گلوی ما هم خشک شد و در حالی که گلویم را با چای سبز تر می کردم چشمم به نوشته رویش افتاد که “۱۰۰ در صد چای داخلی”!

احتمالا شما خواننده عزیز در ایران چای ۱۰۰ در صد خارجی را به چای بی کیفیت و بد طعم داخل که بسته بندی خوبی هم ندارد و هنگامی که از قفسه بر می دارید مقداری از گوشه های آن چای خشک سرازیر می شود ترجیح می دهید. نویسنده این سطور هم مذاقش چای سریلانکایی را ترجیح می دهد که با طعم و بو و رنگ اغوا کننده خستگی یک روز کاری را از تن آدم درمی آورد.

اما تنها چای نیست که ما خارجی اش را ترجیح می دهیم. از خوردنی و پوشیدنی گرفته تا اطلاعات و اخبار و ماشین و ابزار و از هر نوع وسیله ساخت بشر نوع خارجی اش را ترجیح می دهیم و پول زیادی برایش پرداخت می کنیم. این رفتار بی اعتمادی ما را نسبت به هم وطن خود نشان می دهد.

قضیه در ژاپن عکس آن است که در ایران اتفاق می افتد. اعتماد به محصولات داخلی بسیار بالاتر از محصولات خارجی است و شرکت ها از برای تبلیغ کیفیت محصولشان و جلب اعتماد مشتریان خود با افتخار تولید صد در صد داخل را برچسب کالاهای خود می کنند.

از این مساله می توان چند برداشت ساده کرد. اول این که اعتماد ژاپنی ها به همدیگر بسیار بیشتر از اعتمادشان به خارجی هاست. دوم این که خرید محصولات داخلی کمک به رشد صنایع داخلی و به طور غیر مستقیم به گردش در آوردن چرخه اقتصاد داخل است که اشتغال داخلی فراهم می آورد و رشد و شکوفایی اقتصادی برای همه را به دنبال خود دارد. سوم این که در مقایسه با ژاپن هیچ یک از موارد بالا با وضعیت ایران هم خوانی ندارد.

مهدیقلی خان هدایت معروف به مخبرالسطنه که همراه اتابک اعظم یکی از وزرای دوره قاجار در سال ۱۹۰۳ از ژاپن دیدار کرده است شرح برداشت های خود را در کتاب سفر حج آورده است. گروه ایرانی وقتی وارد بندر ناکازاکی ژاپن می شوند زن ژاپنی را می بینند که سیب می فروشد. بعد از خریدن مقداری سیب، اتابک اعظم مقداری پول که از مبلغ خرید سیب  بیشتر بوده در داخل سبد زن ژاپنی می اندازد و با آقامنشی بدون این که بقیه پول را طلب کنند به راه خود ادامه می دهد.

شالیزاری در اوزاکا، عکس از: بهنام جاهدزاده

زن ژاپنی دوان دوان از پشت می آید و بقیه پول اتابک اعظم را بر می گرداند. مهدیقلی خان هدایت در این بخش ضمن مقایسه وضع ژاپن با چین که از طریق آن کشور به ژاپن آمده است وضع اقتصادی ژاپن را به مراتب بهتر در می یابد و از بلند طبعی ژاپنی ها متعجب می شود. در ادامه یادداشت هایش مهدیقلی خان می نویسد با وجود این که مردم در چین در فلاکت و بدبختی زندگی می کنند در ژاپن اصلا گدا ندیده است.

اما مهدیقلی خان هدایت فقط یک روی سکه را دیده است. روی دیگر سکه آقامنشی خودخواهانه اتابک اعظم است که خود را در جایگاهی می بیند که به دیگران صدقه بدهد و به اصطلاح خصلت گداپروری خود را در سرزمین بیگانه هم فراموش نکند.

اما این که چرا در ژاپن هنوز هم گدا وجود ندارد و باعث تعجب ایرانی ها می شود غیر از بلند طبعی ژاپنی ها علل دیگری هم دارد.

جامعه ژاپن در عین این که جمع گراست در امور اقتصادی فردگراست و هر کسی مسئول نتایج و رخدادهای فعالیت اقتصادی خود به حساب می آید. از هیمن رو است که فعالیت اقتصادی برای فرد منافع اقتصادی به دنبال داشته و فرد نیازهای زندگی خود را تأمین می کند. گدایی در ژاپن ناهنجاری اجتماعی شناخته می شود. شخصی که نیاز دارد باید از طریق فعالیت اقتصادی بتواند نیازهایش را تامین کند. اما کسی که چاره اش از همه جا قطع است چه می کند؟ این شخص در ژاپن یا می رود دزدی می کند، یا خودکشی می کند یا از گرسنگی تلف می شود.

در جوامع اسلامی و در ایران این وضعیت متفاوت از ژاپن است. خودکشی به خاطر گرسنگی و مشکلات اقتصادی به ذهن هیچ کس خطور هم نمی کند. ضمن این که گناه کبیره هم محسوب می شود. در اسلام بیشتر بر جمع گرایی و مسئولیت اجتماعی در فعالیت های اقتصادی تأکید شده است و دائما فرضیه زکات و خمس و صدقه و دستگیری از مستمندان یاداوری می شود. حس مسئولیت اجتماعی و این که فرد خوشبختی خود را نه فقط برای خود بداند حائز اهمیت فراوان است. اما این خطر نیز وجود دارد که وجود عامل باعث پیدایش معلول شود و منجربه پیدایش فرهنگ گدایی و گداپروری؛ چنانکه در رفتار اتابک اعظم در هنگام خرید سیب از زن ژاپنی دیده می شود.

شاید برای اجتناب از مشکلات اجتماعی ناشی از فقر و تنگدستی است که دولت و جامعه ژاپن خود را متعهد می داند هرساله برای خیل جمعیت فارغ التحصیل دبیرستان و دانشگاه های ژاپن کار ارائه کند. تا هم چرخ زندگی خود را بچرخانند و هم چرخ اقتصاد ژاپن را.

ستاره و قاصدک

ته آسمون
یه ستاره‌ایه که منتظره شبه
کوچیک، مثل یه سنگریزه ته دریا می‌مونه
روزا دیده نمی‌شه
اما اونجاس
چیزایی هستن که به چش دیده نمی‌شن
اما هستن!
قاصدک پرواز می‌کنه
می‌ره می شینه لب جوی آروم می‌گیره
منتطر می‌مونه تا بهار بشه
به چش دیده نمی‌شه
اما اونجاس
چیزایی هستن
که به چش دیده نمی‌شن
اما هستن

کانه‌کو میسوزو؛ شاعر و ترانه سرای ژاپنی

——————————–

تقویم و ساعت

تقویم برای اینه که
اگه خواستی بدونی چه فصلیه
نگاش می‌کنی
می‌بینی بهاره
گل باهوش
تقویم نداره
اما وقتی بهار می‌شه
می‌شکفه
ساعت برای اینه که
اگه خواستی بدونی چه ساعتیه

نگاش می‌کنی می‌بینی
چهار عصره
پرنده باهوش
ساعت نداره
اما وقتی چهار عصر بشه
آواز می‌خونه

———————

روح گل

روح گلی که می‌ریزه
می‌ره آرامگاه گلا آروم می‌گیره
بعد دوباره همشون
از نو زنده می‌شن
آخه گلا خیلی مهربونن
وقتی خورشید خانوم
صداشون می‌کنه
همشون می‌شکفن و لبخند می‌زنن
عسل شیرینشونو می‌دن به پروانه
عطرشونو می‌دن به آدما
بعد وقتی باد دعوتشون می‌کنه به رفتن
همراش می‌رن
گلبرگای ریختشون هم
توی بازی دختر بچه‌ها
پلوی مهمونی می‌شه

×××

پی‌نوشت:

مجموعه حاضر ترجمه یکی از مجموعه های شعر کانه کوست که در یک جلد از طرف انتشارات جولای ژاپن به چاپ رسیده است و بخشی از اشعار مربوط به دوران زندگی کوتاه شاعر است.

«من، پرنده کوچک و زنگوله» با ۱۳۵ صفحه به زودی از طرف انتشارات دیبایه چاپ و به بازار خواهد آمد.

شعر کانه کو خواننده‌اش را به فضای کودکی خویش می‌برد و او را آن چنان با خود همراه می‌کند که گویی خواننده دوران کودکی خویش را تجربه می‌کند. با آن که شعر کانه کو مربوط محیطی دیگر، فضا و زمانی متفاوت از آنیست که خواننده در آن هست، اما احساسات شعر کانه کو از ورای حصار این همه تفاوت‌ها و فاصله‌ها عبور می‌کند و در دل خواننده اثر می‌گذارد. عناصر درونی و ژرف انسان دوستانه که در این اشعار نهفته است آن را از بند زمان رهانیده و جهانی می‌کند.

کاش کوه شفاف بود

آن وقت می‌توانستم

توکیو را از پشت آن ببینم

همانند برادرم که با قطار به توکیو رفت

کاش آسمان شفاف بود

آن وقت می‌توانستم

پشت آن، خدا را ببینم

همانند خواهرم که فرشته شد

***

این شعر با آنکه نزدیک به صد سال پیش در ژاپن سروده شده است اما هر خواننده غیر ژاپنی نیز با آن ارتباط برقرار می‌کند. احساس دلتنگی، حس مشترک بنی آدم است. حس دلتنگی ناشی از دوری از دو عضو خانواده که یکی به توکیو رفته و امکان دیدارش نیست و دیگری رخت از این جهان فروبسته و پیش خدا رفته است.

جنبه نرمی و لطافت شعر کانه کو را می‌توان متأثر از فرهنگ زنانه ژاپن دانست. فرهنگی که نرمش و لطافت خاص خود را دارد که در دیگر عناصر فرهنگی ژاپن از قبیل گل آرایی، باغ ژاپنی، مراسم چای سبز خوری، پرده نقاشی‌ها و اوریگامی‌های متنوع نیز خود را نشان می‌دهد. جنبه لطافت کودکانه شعر کانه کو مختص وی است که در شعر دیگر شاعران سرزمین آفتاب تابان به اندازه اشعار کانه کو نمود ندارد.

در مجموعه قبلی شعر شاعران معاصر که به نام «برگی در سایه» از همین انتشارات دیبایه به چاپ رسید چند نمونه از شعر کانه کو را معرفی کردم. بسیاری از خوانندگان ایرانی شعر کانه کو شعرهای وی را لذت بخش توصیف کردند. این امر مرا بدان داشت که دنبال مجالی برای معرفی بیشتر این شاعر و اشعار لطیفش به خوانندگان ایرانی و فارسی زبانان باشم.

از اشعار این مجموعه در کتاب‌های درسی ژاپن نیز تدریس می‌شود. نیز آهنگ سازان ژاپنی برای بسیاری از اشعار کانه کو، آهنگ درست کرده‌اند. اشعار کانه کو تا دهه هشتاد در ژاپن هم ناشناخته بود تا این که بر اثر تلاش نویسنده کودک به نام یازاکی سه تسواو، اشعار کانه کو در سال ۱۹۸۴ چاپ می‌شود و بلافاصله نام وی برزبان‌ها می‌افتد.

مجموعه حاضر ترجمه یکی از مجموعه های شعر کانه کوست که در یک جلد از طرف انتشارات جولای ژاپن به چاپ رسیده است و بخشی از اشعار مربوط به دوران زندگی کوتاه شاعر است.

«من، پرنده کوچک و زنگوله» با ۱۳۵ صفحه به زودی از طرف انتشارات دیبایه چاپ و به بازار خواهد آمد.

بهنام جاهدزاده

بیشتر مجله‌های مانگا که بعد از جنگ جهانی دوم در ژاپن چاپ می‌شوند اسم “کامیک” را عنوان مجله خود می‌کنند تا به نوعی با دیدن اسم این مجلات خنده دار بودن آن در ذهن خوانندگان تداعی شود. در این سال‌ها “کامیک مَگَزین“، “یانگ کامیک“، “بیگ کامیک“، “لید کامیک“، “پلی کامیک” و غیره محبوبیت زیادی یافتند.

چند سالی پس از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز دوره جدید در تاریخ معاصر ژاپن، نابسامانی های اجتماعی و اقتصادی حاصل از ۵ سال جنگ ژاپن را فرا می‌گیرد. اما جوانه‌های جدید سر از خاکستر جنگ سر بر می‌آورند و چندی نمی‌گذرد که اقتصاد ژاپن دوران شکوفایی خود را آغاز می‌کند. همزمان با این شکوفایی صنعت مانگا نیز رونق بی‌سابقه‌ای را تجربه می‌کند. به عنوان نمونه تیراژ مانگاهای کودکان در سال ۱۹۶۱ برای اولین بار از یک میلیون نسخه فراتر می‌رود.

اقشار مختلف مردم متناسب با سلیقه‌هایشان مانگاهای مورد علاقه خود را می‌خرند و صنعت مانگا به رشد و شکوفایی قابل ملاحظه‌ای دست پیدا کردند.مانگاکاها داستان‌های متعددی راجع به زندگی و کار و مشغولیت‌ها و سختی‌های کارمندان دون پایه نوشتند که تعدادشان به میلیون‌ها نفر می‌رسید.

با مقایسه تعداد مانگاکاهای قبل و بعد از دوران جنگ می‌توان پی به ابعاد این گستردگی مانگا در بعد از جنگ جهانی دوم پی‌برد.

کتاب “تاریخ مانگا در ژاپن” در این زمینه چنین آورده است.

“گفته می‌شود در حال حاضر چهار هزار مانگاکا در ژاپن وجود دارند که جمعا بیست هزار نفر دستیار دارند. این تعداد بیشترین رقم مانگاکاها در جهان است. همچنین تعداد کل کسانی که برای مجلات مختلف مانگا می‌کشند حدود صد هزار نفر است. در دوره امپراطوری تای شو (۱۹۲۶-۱۹۱۲) ” تعداد کسانی که برای روزنامه‌ها با عنوان مانگاکا، مانگا می‌کشیدند، حدود ۳۰ نفر بود. سال‌های قبل از شروع جنگ جهانی دوم مانگای کودکان با اقبال عمومی روبه رو می‌شود و گمان می‌رود تعداد مانگاکاها به کمتر از ۲۰۰ نفر می‌رسد. بعد از جنگ جهانی دوم مانگاهای خنده دار نه تنها در بین کودکان بچه در بین بزرگسالان هم محبوبیت پیدا می‌کند و این باعث افزایش تعداد مانگاکاها می‌شود.

در این دوره مانگاهای داستانی علمی تخیلی، تاریخی، داستانی و ورزشی با تیراژ بالا چاپ می‌شود و هر بخش از جامعه با توجه طبقه اجتماعی، سن و نیاز خود مانگا می‌خواند.

به عنوان مثال مانگای تخیلی تاریخی “زیردریای اتمی (یاماتو)” که در ۱۹۸۹ چاپ و داستان سریالی آن به مدت ۸ سال ادامه داشت، توجه زیادی را به خود جلب کرد.

این داستان تخیلی که در دوران جنگ سرد اتفاق می‌افتد شرح حال زیردریایی اتمی “یاماتو” است. این زیردریایی که محصول دولت ژاپن و آمریکاست، طرح مخفی برای مقابله با تهدیدات شوروی است که در آن ۷۶ دریادار ژاپنی در یکی از پایگاه‌های دریایی آمریکا آموزش می‌بینند. اما دریاداران ژاپنی به رهبری دریاسالاری به نام “کائه دا” سوار بر زیردریایی که نام آن را “یاماتو” (نام قدیمی ژاپن) گذاشته‌اند، از ناوگان دریایی آمریکایی جدا شده و با اعلام اینکه یاماتو کشوری مستقل است به مخالفت با قدرت‌های اتمی جهان آمریکا و شوروی بر می‌خیزند. از طرفی دولت ژاپن حمایت خود را از یاماتو اعلام می‌دارد. نیروهای دریایی آمریکا به یاماتو حمله می‌کنند و قصد از بین بردن آن و تصرف ژاپن را در سردارند. ضمن پیروزی در جنگ هدف خود را تشکیل دولت جهانی برای حفظ صلح و ثبات جهانی اعلام می‌دارد. سرانجام رئیس جمهور آمیکا مجبور می‌شود کائه دا را برای مذاکره در این باره دعوت کند…

بازار جدید مانگا

در دهه ۷۰ میلادی تیراژ مجله‌های مانگاهای محبوبیت دار از دو میلیون نسخه فراتر می‌رود. چند سال بعد از آن مجله “شونن جَپَن” تیراژ سه میلیون نسخه را تجربه می‌کند. در دهه ۸۰ میلادی بار دیگر تیراژ “شونن جَپَن” مانگا به رشد خود ادامه می‌دهد و به چهار میلیون نسخه می‌رسد و بالاخره در دهه ۹۰ مجله “دراگون بال” به بالاترین تیراژ خود یعنی شش میلیون و نیم نسخه رسید.

در حال حاضر، مانگا در بخش‌های و ژانرهای مختلف از آموزش پخت و پز گرفته تا به تصویر کشیدن تاریخ ژاپن و یا توضیح مسائل مربوط به افتصاد نقش خود را ایفا می‌کند. به عنوان نمونه در سال ۱۹۸۶ تیراژ “مبانی اقتصاد ژاپن” که به صورت مانگا چاپ شد با دو میلیون چاپ پرفروشترین کتاب سال ژاپن شد. این مانگا که مسائل اقتصاد را به زبان ساده و قابل فهم توضیح می‌دهد به زبان‌های خارجی نیز چاپ شد.

نمونه دیگر آن در حوزه تاریخ است که تاریخ ژاپن از آغاز تا کنون در ۵۰ جلد به قطع جیبی به چاپ رسیده است.

فروش انواع تولیدات مانگا در ژاپن در سال ۱۹۹۵ به بالاترین حد خود در تاریخ مانگا در این کشور رسید. تغییر جامعه به سمت و سوی جامعه اطلاعات باز و گسترده باعث نفوذ و گسترش مانکا در بخش های مختلف شد. همین امر محبوبیت مانگا را بیش از بیش در بین سنین و طبقات مختلف جامعه بیشتر از پیش کرد.

در حال حاضر ژاپن سعی می کند با گسترش و تبلیغ و صادرات مانگا آن را عنوان خرده فرهنگ جدید ژاپن معاصر به جهانیان معرفی کند.

بهنام جاهدزاده

———————————————————————————-

منابع:

۱-Zusetsu Manga no Rekishi, Shimizu Isao, 1999

2-Nenpyou Nihon Mangashi, Shimizu Isao,2007

3-Manga No Kyoukasho, Shimizu Isao, Naiki Toshio, Akita Takahiro,2008

(این مقاله قبلا در مجله گفتار سبز به چاپ رسیده است.)