تِی‌جو ناکامورا[۱] با نام اصلی هاماکو[۲] ناکامورا در آوریل سال ۱۹۰۰ در شهر کوماموتو[۳] زاده شد.

۱۸ ساله بود که برای نخستین بار هایکوهایش در مجله ادبی «هوتوتوگی‌سو[۴]» به چاپ رسید.

در ۱۹۳۴ به عضویت هیئت تحریریه «هوتوتوگی‌سو» درآمد و در همان سال اولین مجموعه هایکوی خود را با عنوان «برف بهاری[۵]» منتشر کرد.

پس از جنگ در سال ۱۹۴۷ مجله هایکوی «گل‌های باد[۶]» را تأسیس کرد و تا اواخر عمرش به اداره آن پرداخت.

در سال ۱۹۸۰ به عنوان شخصیت فرهنگی[۷] سال ژاپن برگزیده شد و پنج سال بعد جایزه سال آکادمی هنرهای ژاپن[۸] به او اهدا شد.

تی‌جو ناکامورا در ۸۸ سالگی بر اثر نارسایی قلبی درگذشت. از تی‌جو نزدیک سی جلد کتاب شامل جنگ‌های هایکو و موضوعات مرتبط با هایکو منتشر شده است.

در سال ۲۰۰۰ دولت ژاپن تمبری به یادبود این شخصیت فرهنگی منتشر کرد.

هایکوهای تی‌جو را که سرشار از زنانگی و مادرانگی‌اند، آینه تمام نمای ژاپن قبل از جنگ، در طول جنگ و پس از جنگ می‌دانند. هایکو که در اصل مقوله‌ای مردانه تلقی می‌شد، پس از جنگ، با ظهور چند بانوی هایکوسرای برجسته از انحصار مردان درآمد. نقش تی‌جو در آن میان بسیار پررنگ بود.

//بخشی از این هایکوها در شماره دهم همشهری داستان نیز منتشر شده‌است//

۱
روز زمستانی
”برای کبوترها دانه بخر”
اصرار کودک

۲
آخر سال
زنان سرگرم گردگیری
من در سفر

۳
اول زمستان
در گودی سنگ
آب باران

۴
به خاطر مادر، به خاطر کودک
بیشتر می‌تابد
آفتاب زمستان

۵
باران زمستان
دست و دلباز می‌شود
پمپ چاه

۶
روی پل
سوت کشدار کشتی
مه زمستانی

۷
باد شمال
آب زیر پل
به رنگ شب

۸
مه سپید
زودتر سرد می‌شود
چای در تنهایی

۹
شتابان می‌روند
مردم به زادگاهشان
فوجی به دشت یخزده

۱۰
به گلستان سرمازده
برای چه می‌شتابی؟

۱۱
مرغابی
در آب فرو می‌رود، من نیز
چیزی از دست می‌دهم

۱۲
از زیر درختی
به زیر درختی دیگر
پروانه در زمستان

۱۳
آرالیا گل می‌دهد
روز گرم زمستانی
در خانه مادرم

۱۴
مادرم به من می‌اندیشد
من به فرزندم
گل ستاره‌ای

۱۵
در زمستان
هویج هم بزرگ می‌شود
با زخم‌هایش

میرافضلی در وبلاگ خود به آنچه که به آن رعایت نکردن حقوق مؤلف اطلاق می‌شود اعترض کرد. وی نوشت:

بعضی از نویسندگان می‌پندارند مالکیت آنچه در اینترنت منتشر می‌شود، مشاع است و متعلق به همه کاربران اینترنت؛ و نویسنده یک مطلب در اینترنت، فقط نقش آغاز کننده یک زنجیره از پیوندها را دارد و در تکرار نوشته‌های وی، احتیاجی به ذکر مأخذ و درج نام نویسنده و رعایت حق مؤلف نیست. از نظر این گروه، این‌ها را اینجا گذاشته‌اند که تو برداری و دوباره منتشر کنی و این قدر این عمل تکرار شود که نام و نشانی از نویسنده اصلی باقی نماند. بسیاری از شعرهای کوتاهی که در این وبلاگ منتشر می‌شود، با فاصله اندکی از انتشار، سر از کلوب‌ها و چت‌روم‌ها در می‌آورد و بسیاری از وبلاگ‌نویسان حق خود می‌دانند که آن‌ها را بدون آوردن نام گوینده شعرها، در وبلاگ خود کارسازی کنند، چنان‌که گویی شاعر این شعرها خود ایشانند!

سید علی میرافضلی شاعر، پژوهشگر، طنزنویس و هایکوسرا

از جمله مطالب من که زیاد در اینترنت بدون ذکر مأخذ نقل شده، مقدمه‌ای است که بر مقاله «ترجمه شعرهای کوتاه ژاپنی» نوشته‌ام. در مقدمه این مقاله، من به اختصار هایکو را تعریف و چهار تن از هایکوسرایان معروف ژاپنی را به اجمال معرفی کرده‌ام تا مدخلی باشد بر ترجمه شعرهای کوتاه ژاپنی در ایران. این مقاله، در سال ۱۳۸۲ نگارش یافت و نخستین بار، در مجله «چشمه» که در کرمان منتشر می‌شد، به چاپ رسید (شماره ۲، تابستان ۱۳۸۲). سپس آن را در وبلاگ «گنجشک ناتمام» نقل کردم (دوم تیر ۱۳۸۵). مقدمه مختصر آن مقاله، اطلاعات چندان جدیدی ندارد و محصول مطالعه چند کتاب به زبان فارسی و یک مقاله به زبان انگلیسی است.

بنده، از سال‌های دور پیگیر ترجمه‌های هایکو به زبان فارسی هستم و سعی می‌کنم همه کتاب‌های این حوزه را خریداری و مطالعه کنم. آخرین کتابی که در این حیطه خوانده‌ام، کتاب «شکوفه‌های گیلاس: هایکو از باشو تا امروز» است که آقای عطا دانایی مترجم آن است و متن دوزبانه را انتشارات صدای معاصر و شبگیر، به اتفاق، در هیئتی زیبا و درخور، همین امسال منتشر کرده‌اند. مقدمه کتاب را که خواندم، متوجه شدم که مترجم این کتاب نیز از آن دست نویسندگان است که نوشته‌های موجود در فضای وب را قابل دستبرد می‌دانند و در نقل آنها، ضرورتی به ذکر مأخذ احساس نمی‌کنند. اما مترجم محترم آن قدر راحت‌طلب بوده که بخش‌هایی از نوشته مرا که به بیان تاریخچه هایکو اختصاص دارد، با عین عبارت و بدون کمترین تغییر در الفاظ، به مقدمه کتاب خود منتقل کرده و دریغ از اشارتی مختصر! گویی آن عبارات، ریخته قلم ایشان است! مترجم محترم در بخش معرفی چهار تن از هایکونویسان معروف ژاپنی، در ذکر باشو و بوسون به همین طریق مرضیه اقدام کرده و البته عباراتی را نیز از خودشان افزوده‌اند که جای قدردانی دارد!

شکوفه‌های گیلاس: هایکو از باشو تا امروز <br>مقدمه‌‌ای که بدون ذکر نام از سیدعلی میرافضلی در آن آمده‌است.

مترجم، در پیشگفتار خود نیز دم خروسی از خود بجای گذاشته و آنجا که از ترجمه‌های هایکو به زبان فارسی اشاره دارد، اطلاعاتش در سال ۱۳۸۲ که سال نگارش و انتشار مقاله من است، متوقف مانده و نسبت به بروز رسانی آن هیچ اقدام درخوری انجام نداده است. در مقاله مذکور، بنده اشاره کرده‌ام که تا آن سال، تنها یکی از ترجمه‌های هایکو از زبان اصلی یعنی ژاپنی صورت گرفته است و‌ آن کتاب «لاک پوک زنجره» است. مترجم محترم نیز که ظاهراً پیگیر بازار نشر در موضوع ترجمه خود نیست، به همین یک فقره بیشتر اشاره ندارد. در حالی که قاعدتاً می‌بایست از کتاب ارجمند جناب قدرت الله ذاکری یعنی «زنبور بر کف دست بودای خندان»‌که گزینه هایکوهای مدرن است، یادی می‌کرد (تهران، نشر مروارید، ۱۳۸۶). البته، شاید هم این بی‌توجهی عمدی باشد. زیرا مترجم در پیشگفتار، در پی القای این موضوع است که کسی از مترجمین هایکو تا بحال به هایکوهای مدرن توجهی نداشته است و یادکرد کتاب آقای ذاکری، با این ادعا قاعدتاً منافات دارد و آن را نقض می‌کند.

هدف از ذکر این اقتباس و بلکه انتحال، تنها و تنها جلوگیری از پخته‌خواری بعضی از نویسندگان است و به همین منظور عین عبارت نقل شده را از مقدمه کتاب آقای عطا دانایی در اینجا می‌آورم تا متوجه شوید که مفهوم نقل «طابق النعل بالنعل» یعنی چه!

..

هایکو نه وزن دارد و نه قافیه و آرایه‌های کلامی در آن به ندرت به کار می‌رود. حدود دو هزار سال پیش هایکو جزوی از یک فرم شعری ۳۱ هجایی به نام تانکا بود که از دو بخش تشکیل می‌شد و شاعران آن را به شیوه پرسش و پاسخ می‌سرودند. بخش نخست تانکا هفده هجا دارد و بخش دوم آن چهارده هجا. تانکا به معنی شعر کوتاه است و در مقابل آن چوکا قرار دارد که به معنی شعر بلند است. با اینکه در ژاپن به غیر از تانکا و چوکا چندین فرم شعری دیگر هم وجود دارد شعرهای کوتاه محبوبیتشان بیش از بقیه است. در قرن شانزدهم میلادی به تدریج بخش ۱۷ هجایی تانکا مستقل شد و آن را هاکایی یا هایکو نامیدند. هایکو در ابتدا محتوایی طنزآمیز داشت و به تدریج بر اثر در آمیختن با فلسفه ذن اعماق و جوانب آن گسترش یافت. ایجاز و سادگی و در عین حال عمق هایکو و هنر تصویری بدیع آن علاوه بر آنکه در چهار قرن گذشته شاعران زیادی را در ژاپن به خود کشانده است، در دوره معاصر در خارج از ژاپن هم با استقبال کتابخوانان و شاعران و هنرمندان روبرو شده است و علاوه بر ترجمه هایکوهای ژاپنی به اغلب زبانهای دنیا، در سراسر جهان شاعرانی پیدا شده‌اند که به سرودن شعر به شیوه هایکوهای ژاپنی می‌پردازند. امروز دوستداران و هایکوسرایان سراسر جهان دارای انجمنهای خاص هایکو در سطح محلی و ملی و بین المللی هستند و با برگزاری همایشها و سمینارهای دوره‌ای و یا از طریق سایتهای اینترنتی به بحث و تبادل نظر در مورد هایکو و تاریخچه و ابعاد هنری آن می‌پردازند (شکوفه‌های گیلاس، ص ۱۲ ـ ۱۳ مقدمه).

..

در سراسر این عبارت بلند، تنها سه تغییر در متن بنده راه یافته و مترجم زحمت کشیده و ۱۷ و ۱۴ را به حروف نوشته، مواجه را کرده روبرو و عبارت «معمولاً آن را شاعران» را به «شاعران آن را» تغییر داده است و قاعدتاً هر دادگاه صالحی ایشان را به دلیل همین تغییرات مهم از اتهام سرقت مبرا می‌دارد. چند عبارت دیگر هم در مقدمه هست که نقلش بماند. این عبارات را با عبارات آغازین مقاله من در وبلاگ گنجشک ناتمام مقایسه کنید تا حساب کار دست‌تان بیاید.

椋鳥の
仲間に入や
夕時雨

کوبایاشی ایسّا
小林 一茶

سیدآیت حسینی

۱

太陽に

叱られて立つ

向日葵か

❋اینوما توئورو

❋古沼徹

همچنان ایستاده

جلوی سرزنش آفتاب

گل آفتابگردان

۲

私の部屋

のぞかないでよ

向日葵

❋ایوا شیتا اِمی کو

❋岩下恵美子

اتاق مرا

دزدکی نگاه نکن

گل آفتابگردان

۳

大向日葵

なぜきみひとり

項垂れて

❋تاته ایوا توشی ئو

❋立岩利夫

آفتابگردان بزرگ

چرا فقط تو

از پا افتاده‌ای

۴

向日葵の

百の眼をもつ

一本気

❋ساتو ماساکو

❋佐藤昌子

به یک جا می‌نگرد

گل آفتابگردان

با صد چشم

۵

顔よりも

大き向日葵

抱く少女

❋کوری­یاما کِی کو

❋栗山恵子

در آغوش دخترک

گل آفتابگردانی

بزرگ‌تر از صورتش

۶

向日葵の

千の笑顔に

振り向けり

❋اودا نوری‌ئو

❋宇田紀代

به عقب نگاه می‌کنم

صورت خندان

هزار آفتابگردان

۷

向日葵の

万に見られて

ゐる不安

❋سومی‌دا کیوکو

❋隅田享子

هزاران گل آفتابگردان

مرا نگاه می‌کنند

دلواپسی

۸

向日葵の

花首疲れ

陽が沈む

❋تاچی‌با ناساکی

❋橘沙希

خسته می‌شود

گردن آفتابگردان

غروب خورشید

۹

絵日記の

向日葵の瞳の

笑ひけり

❋نوماگوچی نوموگی‌فو

❋沼口蓬風

بچه‌ها مسخره می‌کنند

گل آفتابگردان

دفتر خاطراتم را

۱۰

❋矢崎すみ子

向日葵の

かたちに風の

リフレイン

❋یازاگی سومی‌کو

بر پیکر آفتابگردان

ترجیع‌بندِ باد

طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف           گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف

شعر ِ فارسی در تار و پود ِ کلام است که متجّلی می شود. شاعرانه گی حافظ همانا “تراش دادن ِ اَلماس گون ِ زبان ِ فارسی” در غزل است. آیا نقش ِ کلام در ادبیات های دیگر نیز چنین پررنگ است؟ شعر ِ ژاپنی کلام را تنها به عنوان یک واسطه در اختیار می گیرد و با قرار دادن ِ مخاطب در برابر ِ جان ِ اشیا و طبیعت، شاعرانه گی اش را می یابد. این نوشتار قصد دارد به ساحتی نو گام بگذارد. آنچه می طلبد نگاهی باز است ورای غزل و شعر فارسی، به سُنتی نو، نگرشی نو، که با خود وجهی نو از زیستن را به ارمغان می آورد.

شعرهای  کوتاه  و هفده هِجایی ِ ژاپنی که گاه به گونه ای اسرارآمیز لطیف، تصویرمَدار و ژرف است را هایکو(Haiku, 俳句,) گویند. هایکو حدود ِ قرن ِ هفدهم پدید آمده و یکی از کوتاه ترین قالب های شعری است. هایکو به زبان های بی شماری ترجمه شده است که گواهی از جهانی بودنش می دهد. هایکو الهام بَخش ِ اشعار ِ کوتاه ِ بسیاری در سراسر جهان بوده است. به راستی، راز ِ موفقیت هایکو چیست؟

هایکو تَصویرگر ِ تجربه ی عمیق ِ نظاره گر (هایکوسرا) است در طبیعت و ژرف اندیشی اش در ناپایداری روزگار. آزادی و استقلال ِ هایکو، آمیزش ِ شعر را با احساسات ظریف ِ بشری همچون عشق، طنز و اندیشه های فلسفی آسان می نماید. هایکو خود را از آرایه ها و صَنایع ِ ادبی می رهاند، از بیان ِ معانی پیچیده دور می ماند و با ایجاز و تصویرمداری تجلی می یابد.

هایکو از بی تزیین ترین ِ شعرهاست و عقل گریز است، بدین معنی که بَرداشت ِ شعر را به عهده ی مخاطب می گذارد. این آزادی برای خواننده بسیار دلپذیر است. هایکو از فلسفه ی ذِن سرشار است؛ ذِن مکتب یا شاخه ای است از طَریقت ِ بودایی. فسلفه ی ذِن نگریستن در جان ِ اشیا و تمام ِ روزنه های زندگی است. در واقع هایکو فلسفه ی ذِنانه را در قالب ِ شعر به کمال می رساند. و آخر اینکه، هایکو طبیعتی سَهل و مُمتَنِع دارد؛ بدین معنی که در ظاهر بسیار ساده می نماید، اما بُعدی بَس ژرف و عمیق دارد.

هایکوسرایان:

باشو (۹۴-۱۶۴۴)، بوُسون(۸۳-۱۷۱۶)، ایسا (۱۸۲۶-۱۷۶۲) و شیکی (۱۹۰۲-۱۸۶۷) از مشهورترین هایکوسرایان ِ ژاپن هستند.

سکوت!
ژیغ ژیغ ِ زَنجِره
در سنگ ها نفوذ می کند      (باشو)

روی ساحل ِ شنی،
ردّ ِ پاها:
دراز است روز ِ بهاری.         (شیکی)

شکوفه های گیلاس فروریخته است،
مَعبَد
از میان ِ شاخه ها.         (بوُسون)

نسیم ِ ملایم
بَر می خیزد
از فریاد ِ زنجره.   (ایسا)

پیدایش ِ هایکوُ:

نُخُستین اشعار ِ ژاپنی اَغلب توسط ِ طبقه ی اشرافی (و مَردان) سروده می شد. قرن ها پیش از پیدایش ِ هایکو، در قرن هفدهم، شعر ِ ژاپنی دو گونه شعر ِ هجایی بوده است: شعرهای بلند و شعرهای کوتاه که  واکا یا  تان کا خوانده می شود.

هایکو از شعر ۳۱ هجایی  واکا (که خاست گاه ِ دَرباری داشت) و در نتیجه ی رِن گا پدید آمد. رِن گا شعری زنجیری است، ساخته ی مُشترک ِ چند شاعر با مَضامینی آمیخته به طنز و بازی گوشی. رِن گا زبان ِ عامیانه ی کوچه و خیابان و رویدادهای خُرد ِ زورمره را به زبان ِ شعر آورد و از نَقش ِ پُررنگ ِ درباری ِ شعر ِ ژاپنی کاست. شعر ِ ژاپنی کم کم به سوی آزادی و آسانی، و گُسَستن از قوانین پیچیده ی شعر و هجاهای کوتاه تر ِ شعری گام برداشت. رَهروان ِ هایکو امروز، دیگر محدود به دَرباریان و مُرتاضان نیست.

فصل واژه ها:

ستایش ِ طبیعت ِ شگفت انگیز، ُگذر ِ فصل ها، ناپایداری ِ زندگی و احساس عشق و فراق موضوع هایی هستند که سالیان هایکو سرایان بدان پرداخته اند. هایکوهای بهاری (نوروزی) با تصاویری چون شکوفه های گیلاس، کوکو، گل ِ ماملیا و قورباغه، سرشار از شادی و شور ِ بیداری طبیعت هستند. تابستان ِ آفتابی و گاه رخوت آور نیز، با تصاویری چون کرم ِ شب تاب و گل ها و درختان در هایکو نمایان هستند. هایکوهایی غم آلود ِ خزانی نیز با تصاویر چون  سَرمای شب، قُرص ِ ماه، بَرگان ِ خُشکیده و تنهایی آمیخته اند. تجربه ی زمستانی نیز در هایکو با تصاویری چون برف و سرمای سخت آمیخته است.

بر کِشت زار و کوه
هیچ چیز نمی جُنبد
این بامداد ِ بَرفی    (چی یو جو –زن ِ هایکوسرا)

بوران می بارد
تنهایی،
بی پایان، نامتناهی          (جو سو)

آفتاب دادن ِ تابستانی:
بر سَر ِ چوبی
جامه ی مرگ          (کیوروکوُ)

شب ِ بهاری
به پایان آمده است
با سپیده بر شکوفه های گیلاس  (باشو)

جِلوه ها و فضاهای هایکوُ:

یکی از ویژگی های فضایی که در آن هایکو زاده می شود، بی خویشی یا ناخود پَرَستی است. ع. پاشایی، مترجم ِ فارسی هایکو، در این باره می آورد، “شاعر در این حالت، در چیزها می نگرد، به دور از فایده مَندی یا زیان باری شان.” این حالت زمانی زمانی رخ می دهد که نظاره گَر (شاعر) خود به نظاره شَوَنده (یا همان منظر) تبدیل شود. البته این بی خویشی در نتیجه ی “سرشار بودن از خویش است و رخنه گی و نفوذ در همه چیز.” فضای هایکو جلوه های بسیاری دارد، همچون تنهایی، رِضا، بی کلامی، عَقل گریزی، تناقض، طنز و آزادی، که سخن راندن در مورد هر کدام در حوصله ی این نوشتار نیست. به هر تقدیر، هایکو تنها یک قالب ِ شعری نیست. نوعی از نِگَریستن است، در چگونگی و چُنینی پیرامون هایکوسرا. از “آسمانی” و “الهی” شُدن گریزان است. هایکو دینی است که رهروانش را تنها به “دیدن” دعوت می کند: بی داوری، بی پیرایه.

هایکوُی فارسی:

کار ِ ارزشمند روان شاد شاملو و جناب پاشایی در معرفی شعر ِ ژاپنی و فلسفه ی ذِن به فارسی زبانان الهام بَخشِ مترجمان و شاعران بسیاری شد. زنده یاد سهراب سپهری نیز پیش از انقلاب چند هایکوی مشهور ِ باشو را به فارسی برگردانده بود. بیان ِ شعری خود سپهری نیز گاه بسیار به هایکو نزدیک است. از هایکوها (یا شعرهای کوتاه) فارسی می توان به سروده های عباس کیارستمی (گُرگی در کمین، تهران، سخن—همراه با باد، بوستون، هاروارد)، عباس حسین نژاد و مرمر الفت اشاره کرد.

در باد ِ بهاری
وَرَق می خورد دفتر ِ مشق
کودکی خُفته
بر دست های کوچک خویش …   (کیارستمی، همراه با باد)

بهار جلوه گری می کند
در میان شکوفه های هلو،
با کفشدوزکی.                          (عباس حسین نژاد)

منتظر باد،
سرشار از نگفته ها،
قاصدک ِ کال.                          (مرمر الفت)

منابع:

هایکو، شعر ِ ژاپنی از آغاز تا امروز. برگردان ِ احمد شاملو، ع. پاشایی. نشر چشمه. ۱۳۸۴٫

Lowenstein, Tom. “Classic Haiku.” Duncan Baird Publishers, London. 2007

پیرامون ِ هایکو:

• صد هایکوی مشهور. دانیل سی بیوکانن. برگردان ِ ع. پاشایی. ۱۳۶۹٫
• آوای جهیدن ِ غوک. برگردان ِ زویا پیرزاد. ۱۳۷۱٫
• هایکو در چهار فصل. مهوش شاهق و شهلا سهیل. ۱۳۷۳٫
• لاک پوک زنجره،ع.پاشایی و مائه­ دا کیمیه، نشر یوشیج.
• زنبور بر کَف ِ دست ِ بودای خندان، هایکوهای مُدرن، برگردان ِ قدرت الله ذاکری، نشر مروارید. ۱۳۸۶٫

برخی وبلاگ های فارسی با موضوع ِ هایکو:

آریا فانی دانشجوی سال ِ سوم ِ رشته ی ادبیات تطبیقی است در دانشگاه ایالتی سن دیگو.

نظرهای خود را با او در میان بگذارید:

fani|@| rohan.sdsu.edu