چند روز پیش، آشنایی گفت در روزنامه نوشته بود یکی از نویسندگان ژاپنی فوت کرده است. آن آشنا اسم نویسنده را نمی­دانست و من هم به چیزی نشنیده بودم، بنابراین به وبلاگ استاد شیماموُرا مراجعه کردم، زیرا می­دانستم آخرین اخبار ادبیات ژاپن همیشه در این وبلاگ هست. آخرین نوشته استاد شیماموُرا این بود:

« هیساشی اینوئوُئه، پریروز در گذشت.

او از لحاظ کاری برای من چنان داشتن عمویی بود.

در هر صورت بسیار زود بود. باز یک ژاپنی دیگر که وجودش افتخاری در جهان بود، رفت.

از صمیم دل برایش سعادت آن دنیا را آرزو می­کنم. »

هیساشی اینوئوُئه ( 井上ひさし/Inoue Hisashi ) داستان نویس، نمایشنامه نویس و نویسنده برنامه­ های رادیو تلویزیونی بود که علاوه بر کار در رادیو و تلویزیون، مسؤلیت ­هایی مانند عضو هیئت مدیره انجمن نمایش نامه نویسان ژاپن، عضو هیئت مدیره هنرمندان ژاپن و چهارمین رئیس انجمن قلم ژاپن را هم بر عهده داشت.

در هفده نوامبر سال ۱۹۳۴ در شهرستان یاماگاتا به دنیا آمد. پدرش را در پنج سالگی از دست داد و بعد از آن توسط ناپدری مورد اذیت و آزار قرار گرفت. مادرش که بعد از فرار ناپدری­ اش از لحاظ مالی تحت فشار قرار گرفته بود، سرانجام او را به مرکز نگهداری کودکان بی سرپرست تحویل داد که زیر نظر کلیسایی کاتولیک اداره می­شد. همانجا او غسل تعمید داده شد.

بعد از چندین بار اقدام برای پذیرش در دانشگاه­های مختلف سرانجام به تحصیل در رشته زبان آلمانی پرداخت اما این رشته چندان مورد علاقه ­اش نبود. سرانجام هم رشته ­اش را به زبان فرانسه تغییر داد و از همین زمان در کنار تحصیل به نوشتن نمایش نامه برای سالن نمایشی در آساکوسایِ توکیو پرداخت. بعد از فارغ التحصیلی هم به استخدام رادیو و تلویزیون در آمد و کار نوشتن را بطور حرفه ­ای دنبال کرد.

هرچند او بعد از جنگ خود را به عنوان صلح طلب طرفدار مردم سالاری معرفی می­کرد اما افشاء خشونت زیاد او در خانواده جنجال خبری زیادی به پا کرد. همسر سابقش کتابی با عنوان « خانه­ای که شوُرا در آن زندگی می­کند » منتشر کرد. شوُرا نام یکی از اهریمنان هندی و نماد خشونت و آزار است. همسرش در این کتاب نوشته بود که هیساشی تا بدان حد او را مورد ضرب و شتم قرار می­دهد که استخوانش ترک برداشته و از بینی و گوشش خون جاری شده است. بعد از آن مطالب زیادی در مورد خشونت هیساشی نوشته شد و حتی گاه این مسائل در آثار خود او هم نمود پیدا کرد. یک بار نزد یک انجمن حمایت از حیوانات اعتراف کرد که در دوره کودکی روی گربه­ها نفت می­ریخته، آنها را آتش می­زده و از بالای فانوس دریایی به پایین پرت می­کرده است.

به گروه­های چپی تعلق داشت و بعد از جنگ خواهان پذیرفتن مسؤلیت جنگ توسط امپراتور بود. به همین دلیل بارها از سوی گروه­های راست گرا تهدید شد. یک بار در جواب تلفن یکی از اعضاء این گروه ها، پرسیده بود « تو که حامی امپراتوری می­توانی شجره نامه امپراتور را از حفظ بیان کنی؟ من می­توانم. »

به حزب کمونیست ژاپن گرایش داشت و کتاب مصاحبه با رهبر حزب کمونیست ژاپن را منتشر کرد. یکی از فراخوانان شکل گیری « انجمن بند نه » بود. بند نه قانون اساسی ژاپن، در جهت تحقق صلحی جهانی تضمین می­دهد که این کشور برای همیشه از تهدید با توان نظامی و کاربرد توان نظامی اجتناب خواهد کرد. همچنین برای رسیدن به هدف ذکر شده، ژاپن را از داشتن نیروهای زمینی، دریایی و هوایی برای جنگ طلبی بر حذر می­دارد. انجمن بند نه شکل گرفت تا بر حسن اجراب این بند نظارت کند و مانع از نقض آن توسط دولت ژاپن شود. این انجمن تا کنون بیانیه­های شدید الحنی در رابطه با جنگ عراق صادر کرده است.

هیساشی سرانجام به خاطر بیماری سرطان روز نهم آوریل ۲۰۱۰ در سن هفتاد شش سالگی در گذشت. از آثار او می­توان به « یازده گربه »، « طبل را بکوب، نی را بزن »، « یازده نفر از شهر نکوجارا »، « جزیره غیر منتظره و تصادفی » و … را نام برد. در طول نویسندگی­اش جوایز متعددی گرفت که بعضی از آنها عبارتند: جایزه نائوکی، جایزه آساهی، جایزه یومی­ئوری، جایزه کیکوُچی کان و ….

قدرت‌الله ذاکری؛ کارشناس و مترجم زبان ژاپنی: بیش از سه سال از زمانی که اتفاقی کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و زندگی دوباره » را دیدم، گذشت تا بالاخره این کتاب با دو بخش اضافه شده، با عنوان « آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » از سوی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شد.

بعدازظهر روزی در اواخر تابستان من و دوستم به امید به دست آوردن کتابی کمیاب به فروشگاه­های کتاب دست دوم حول و حوش میدان انقلاب سر می­زدیم که از بخت خوب در فروشگاهی حدود صد جلد کتاب ژاپنی دیدیم. از آن میان من حدود بیست جلد را خریدم و از بین این­ها هم، خیلی زود کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و زندگی دوباره » اثر پرفسور ئه­ایچی ایموتو توجهم را جلب کرد. من خواندن این کتاب را شروع کردم و هرچه جلوتر می­رفتم، بر شگفتی من از این همه اطلاعات ارائه شده، بیشتر و بیشتر می­شد. بالاخره هم مصمم شدم این کتاب را به فارسی ترجمه کنم. با خواندن همان صفحات اول متوجه شدم که ترجمه این کتاب بسیار مشکل است. به خصوص که این کتاب در حوزه تاریخ باستان و به نوعی اسطوره شناسی و خارج از حوزه تخصصی من بود. استاد رجب زاده در مقدمه­ای که لطف کردند و برای این کتاب نوشتند، می­گویند:

«     این تلاش هنگامی تحسین برانگیزتر می نماید که بدانیم استاد ایموتو، که گزیده­ای از آثار تحقیقی شان با افزودن یادداشتهای روشنگر برای ایرانیانِ کمترآشنا به تاریخ و فرهنگ ژاپن به فارسی درآمده، سبک و سیاق خاصی در نوشتن دارند که دریافتنش با بار معنایی گرانسنگ و اشاره­های فراوان ادبی، تاریخی، و اساطیری برای دانش آموختگان ژاپنی هم دشوار است. به یاد دارم که بیشتر دانشجویانم در بخش ایرانشناسی دانشگاه اوساکا هرگاه که قطعه یا بهره ای کوتاه از نوشته های استاد ایموتو را به آنها می دادم تا برای تمرین به فارسی درآورند یا برای گزارش درسی آماده نمایند، همیشه از سختی کار و ساعت­های بسیار که باید صرف روان کردن مطلبی یکی-دو صفحه­ای کنند شکوه داشتند.    »

بنابراین اولین قدم من برای ترجمه این کتاب مطالعه کتاب­هایی در رابطه با اسطوره­های ایرانی، تاریخ ایران باستان و سایر کتاب­های مرتبط با این کار بود. من نزدیک به بیست جلد کتاب مرتبط با تاریخ باستان، اسطوره شناسی و …. مطالعه و بعد ترجمه را شروع کردم. اما باز هم کار سخت بود. کتاب هیچ پای­نوشتی نداشت و اسامی خارجی در بیان ژاپنی­اشان بسیار تغییر می­کردند، پس گاه پیدا کردن توضیح و تلفظ اصلی اسامی وقت بسیار زیادی می­گرفت. شش ماه تمام هفته­ای سه تا چهار روز من کتابخانه ملی دنبال منابع و اسامی بودم.

سرانجام کتاب را ترجمه کردم و با خواست تماس با نویسنده کتاب، پرفسور ایموتو با دوستی ژاپنی تماس گرفتم و همان زمان بود که فهمیدم پرفسور ایموتو دارای مقام و مرتبه علمی­ای بسی فراتر از آنچه هست که من از ترجمه این کتاب دریافتم.

پرفسور ئه­ایچی ایموتو در بیستم جولای سال ۱۹۳۰ در شهرستان هیوگو متولد شد. دانش آموخته دانشکده ادبیات دانشگاه کیوتو در رشته زبان شناسی است و از نوامبر سال ۱۹۵۶ تا جون ۱۹۵۸ در دانشگاه تهران هم تحصیل کرد. وی تا سال ۱۹۷۱ که برای مأموریت کاری در مرکز ژاپن شناسی واقع در تهران به ایران آمد، استاد زبان شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه هیروشیما و استاد بخش زبان فارسی و ایرانشناسی دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا بود. از آوریل سال ۱۹۷۱ تا مارس سال ۱۹۷۲ نزدیک به یک سال در تهران اقامت کرد و بعد از آن هم سمت استادی و ریاست بخش تحقیقات دانشگاه مومویاماگاکوُئین را داشت.

سوای از تدریس در انجمن زبان شناسی ژاپن، عضو انجمن شرق شناسی ژاپن، انجمن سنن و آداب مردمی ژاپن و انجمن خاور شناسی ژاپن هست و از سال ۱۹۷۴ تا سال ۲۰۰۴ در رأس انجمن خاور شناسی ژاپن بود.

حاصل تلاش­های علمی و تحقیقات استاد ایموتو درباره فرهنگ و تمدن ایران و ژاپن و پیوند دیرینه آنها، صدها مقاله و ده­ها کتاب است که از آن جمله می­توان کتاب­های زیر را نام برد:

« ایران و ژاپن باستان » – سال ۱۹۸۰، « مرگ و تولد دوباره » – سال ۱۹۸۲، « آسوکا و پارس » – سال ۱۹۸۴، « اسطوره شناسی رؤیا » – سال ۱۹۹۷، « ناپاکی و تقدس » – سال ۲۰۰۲، « پیشرویِ فرهنگ ایرانی به شرق » – سال ۲۰۰۸٫

خبر ترجمه این کتاب در ژاپن بسیار مورد توجه قرار گرفت. دوست من آقای ساتو با پرفسور ایموتو تماس گرفتند و ایشان قسمت­هایی از دو کتاب تازه منتشر شده خود را برای من ارسال کردند. زیرا کتاب « آسوکا و پارس، با نگاهی به شکل مرگ و تولد دوباره » در سال ۱۹۸۴ منتشر شده بود و ایشان می­خواستند که این دو مطلب جدید که حاصل آخرین پژوهش­هایشان نیز که در رابطه با حضور فرهنگ ایران باستان در شرق دور به خصوص ژاپن بود، به کتاب ترجمه شده اضافه شود.

این دو قسمت با عنوان­های « پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » و « پارسیان آسوکا » را هم ترجمه کردم و به متن قبلی اضافه نمودم. خبر ترجمه این کتاب را یکی از دوستان به خبرگزاری­های ایرانی دادند و تقریباً در تمام خبرگزاری­ها و پایگاه­های خبری سازمان­های مرتبط بازتاب یافت. دو هفته بعد از انتشار این خبر، از طرف دبیرخانه جشنواره فارابی با من تماس گرفتند و خواهان اطلاعاتی درباره این کتاب شدند تا در صورت تأیید برگزیده دومین دوره این جشنواره اعلام شود. من هم دکتر هاشم رجب زاده استاد ایرانی دانشگاه­های ژاپن و خانم توموکو شیمویاما را که شاگرد پرفسور ایموتو بودند به آنها معرفی کردم. بالاخره پرفسور ایموتو برگزیده این جشنواره اعلام شدند اما به علت بیماری نتوانستند در مراسم اعطای جوایز حضور یابند و پیامی برای جشنواره فرستادند که ضمیمه کتاب « آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق » است.

زمانی که من با پرفسور ایموتو از طریق آقای ساتو تماس گرفتم، از ایشان خواستم که مقدمه­ای برای کتاب بنویسند که متأسفانه ایشان به دلیل کهولت سن و بیماری نتوانستند و این درخواست را به دکتر هاشم رجب زاده ارجاع دادند. دکتر هاشم رجب زاده لطف کردند و مقدمه « سخنی از دیگر سوی شرق » را برای این کتاب نوشتند.

( فراهم آمدن ترجمه فارسی چند نوشتۀ تحقیقی استاد ئه ایچی ایموتو، گزارش و حاصل ذوق، دانش و کوشش آقای قدرت الله ذاکری دانش آموختۀ زبان ژاپنی و دوستدار ادب و فرهنگ ژاپن، رویداد خجسته ای است که سالهای بسیار چشم به راهش بوده ام؛ چرا که می دیده ام ایران پژوهان ژاپن به سابقۀ یک قرن تلاش و تجربۀ پرحاصل پیش تاخته اند اما در ایران و در قلمرو زبان فارسی آنها که به ژاپن اندیشیده و در بارۀ آن نوشته یا از گنجینۀ معارف آن آثاری به زیان خود برگردانده­اند بسیار اندکند……)

مقدمه­ای که استاد رجب زاده برای کتاب ترجمه شده نوشتند، بسیار مایه مباهات و افتخار من بود. زیرا هرچند هیچ وقت توفیق دیدار ایشان نصیبم نشده است اما مطالعه تمامی ترجمه­ها و تألیفات ایشان در رابطه با ژاپن، باعث شده است تا خود را شاگرد و بهره­مند از دانش و تلاش استاد بدانم.

تمامی تاریخ­ها در این کتاب، به شیوه گاه شماری ژاپن آمده است که با توجه به تفاوت زیاد آن با گاهشماری ایرانی، خانم توموکو شیمویاما شاگرد پرفسور ایموتو در دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا که در حال حاضر دانشجوی مقطع دکتری در دانشگاه تربیت مدرس هستند، مطلبی با عنوان « گاه­شماری سنتی ژاپن » نوشتند که آن هم در کتاب حاضر آمده است.

« آسوکا و پارس »، روایت حضور نخستینِ پارسیان در سرزمین ژاپن، تقریبا در چهارده قرن پیش است. پیش از آن فرهنگ ایران باستان با گذر از جاده ابریشم بهرحال تأثیر خود را تا منتهی الیه این جاده یعنی ژاپن هم می­گذاشت اما حضور این ایرانیان دوره ساسانی در سرزمین اصلی ژاپن منشاء تحولات بزرگی در فرهنگ ژاپن شد که پرفسور ایموتو در این کتاب آنها را بیان می­کند. مطالب این کتاب آن قدر زیاد است که هرکدام خود به تنهایی می­تواند موضوع پژوهشی مستقل باشد. مثلاً در مورد تأثیرپذیری شاخه شمالی دین بودایی از فرهنگ ایرانی در حین انتقال از هند به چین یا اینکه مترجمان متون بودایی به چینی هویتی ایرانی داشتند که نشانه­هایی از فرهنگ ایرانی در این دین گذاشتند، همگی حتی برای خود من نیز بسیار تازگی داشت. نیز آن قدر اسامی و موضوعات جدید را مطرح می­کند که مجبور به قرار دادن نزدیک به هزار و دویست پای­نوشت برای کتاب شدم. بهرحال امیدوارم ترجمه این کتاب سهمی در توجه بهتر و شایسته­تر به شرق شناسی در کشورمان داشته باشد.

مشخصات کلی کتاب

نام کتاب: آسوکا و پارس، پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق
نویسنده: پرفسور ئه­ایچی ایموتو
ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وابسته به وزارت علوم
مشخصات ظاهری: ۴۰۰ صفحه، مصور
قیمت: ۴۸۰۰ تومان
مراکز پخش در تهران: انتشارات مرشد، انتشارات آگاه، کتاب فروشی جهاد دانشگاهی و انتشارات بهینه در میدان انقلاب

ارتباط با مترجم: zakerig{@}yahoo.co{.}jp

ماتسوئو باشو

نخستین بند از کتاب « پاره نبشته ­هایِ درون توبره پشتی»[۱] باشو به نوعی فلسفه زندگی و شاعری او و به نوعی شاید فلسفه ادبیات و هنر او باشد. این کتاب ره آورد یکی از سفرهای او در سال ۱۶۸۷ است.

百骸九竅の中に物有、かりに名付て風羅坊といふ。誠にうすものゝかぜに破れやすからん事をいふにやあらむ。かれ狂句を好 こと久し。終に生涯の [۱]はかりことゝなす。ある時は倦て放擲せん事をおもひ、ある時はすゝむで人にかたむ事をほこり、是非胸中にたゝかふて、是が爲に身安からず。しばらく身を立む事をねがへども、これが爲にさへられ、暫ク學で愚を曉ン事 をおもへども、是が爲に破られ、つゐに無能無藝にして只此一筋に繋る。西行の和哥における、宗祇の連哥における、雪舟の繪における、利休が茶における、其 貫道する物は一なり。しかも風雅におけるもの造化にしたがひて四時を友とす。見る處花にあらずといふ事なし。おもふ所月にあらずといふ事なし。像、花にあ らざる時は夷狄にひとし。心、花にあらざる時は鳥獸に類ス。夷狄を出、鳥獸を離れて、造化にしたがひ造化にかへれとなり

راه فوُگا[۲]

« در چیزی که از صدها استخوان و نه منفذ شکل گرفته است، روح مقیم شد و انسان شکل گرفت. اگر بخواهم آن را نامی بگذارم، فوُرابو[۳] می­گویم. زیرا چنانکه پارچه ­ای نازک در باد به آسانی پاره می­شود، آن هم بی فرجام خواهد بود.

فوُرابو زمانی دراز من را به آموختن و دمخور شدن با هایکای واداشت تا سرانجام هایکای را کار زندگیم قرار دادم. زمانی زده شدم و خواستم تمامش کنم، زمانی در آفرینش هایکای سخت کوشیدم، و از سر شدن بر دیگران به خودستایی اندیشیدم؛ این چنین به انجام آن و این اندیشیدم و رنج بردم و به این جهت تن و جانم آرامش و قرار نیافت.

یک بار اندیشیدم چونان مردمان عادی برای به دست آوردن شهرت و مقام بکوشم اما تعلق خاطرم به هایکای مانع شد. بار دیگر اندیشیدم علم بیابم و از حماقت خودم رهایی یابم اما آن هم به خاطر اندیشیدن به هایکای محقق نشد. سرانجام بی هیچ فن و هیچ دانشی، نصیبم تنها کار مرتبط با راهِ هایکای شد.

در واکای سایگیو[۴]، در رِنگایِ سوگی[۵]، در نقاشی سِشّوُ[۶] و در چای ریکی­ئوُ[۷]؛ در بستر همه نوعی فوُگا وجود دارد. اما هدف فوُگا احترام به طبیعت و دوست شدن با چشم اندازهای بهار، تابستان، پاییز و زمستان است.

چون در چنین موقعیتی بیاستند، همه آنچه به چشم می ­آید، نمی­ توان گفت چون گل زیبا نیست و آنچه به دل می­ آید، نمی­ توان گفت چون ماه پالوده نیست. اگر صورت آنچه به چشم می­ بیند، چون گل زیبا نباشد، آن شخص چون ددان است و اگر آنچه می­ اندیشد، چون ماه پالوده نباشد، آن شخص از جنس هیولا است.

بنابراین می گویم، انسان بودن خارج شدن از موقعیت ددان، فاصله گرفتن از درجه هیولاها، احترام به طبیعت و تابع طبیعت بودن است

[۱] 『笈の小文』/Oi no kobumi

[2] 風雅/Fūga : شاید هیچ کلمه ­ای در فارسی به تنهایی نشان دهنده معنی این کلمه نباشد. آن راه ادبیات، نقاشی و سایر هنرها است. اما معنی آن ظرافت، زیبایی، ذوق و چیزی عالی در مسیر ظرافت و زیبایی خواهد بود.

[۳] 風羅坊/Fūrabo : از سه کانجیِ باد، پارچه نازک و راهب تشکیل شده است. یکی دیگر از نام­ های باشو همین فوُرابو است.

[۴] 西行/Saigyō (۱۱۱۸ – ۱۱۹۰ ) : راهب و شاعر اواخر دوره هیان و اوایل دوره کاماکوُرا. او در ابتدا ساموُرایی بود اما با احساس ناپایداری دنیا، ترک خانه کرد و راهب شد. واکا ( 和歌/Waka ) به معنی شعر ژاپنی است و بیشتر به شکل شعرهای سی و یک هجایی به صورت ۵/۷/۵/۷/۷ است.

[۵] 宗祗/Sōgi ( 1421 – ۱۵۰۲ ) : شاعر رِنگا ( 連歌/Renga ) در اواخر دوره موُروماچی. درباره رِنگا در ادامه مطلب توضیح داده شده است.

[۶] 雪舟/Seshshū ( ۱۴۲۰ – ۱۵۰۸ ) : راهب نقاش در نیمه دوم دوره موُروماچی. بزرگترین استاد نقاشی آب مرکب است.

[۷] 千利休/Sen no rikyū ( ۱۵۲۲ – ۱۵۹۱ ) : استاد چای دوره آزوُچی مومویاما. بزرگترین استاد مراسم چای در تاریخ ژاپن است. سرانجام به خاطر خشم هیده­یوشی با خودکشی به زندگیش پایان داد.

ارتباط با نویسنده: zakerig{@}yahoo{.}co.jp

طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف           گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف

شعر ِ فارسی در تار و پود ِ کلام است که متجّلی می شود. شاعرانه گی حافظ همانا “تراش دادن ِ اَلماس گون ِ زبان ِ فارسی” در غزل است. آیا نقش ِ کلام در ادبیات های دیگر نیز چنین پررنگ است؟ شعر ِ ژاپنی کلام را تنها به عنوان یک واسطه در اختیار می گیرد و با قرار دادن ِ مخاطب در برابر ِ جان ِ اشیا و طبیعت، شاعرانه گی اش را می یابد. این نوشتار قصد دارد به ساحتی نو گام بگذارد. آنچه می طلبد نگاهی باز است ورای غزل و شعر فارسی، به سُنتی نو، نگرشی نو، که با خود وجهی نو از زیستن را به ارمغان می آورد.

شعرهای  کوتاه  و هفده هِجایی ِ ژاپنی که گاه به گونه ای اسرارآمیز لطیف، تصویرمَدار و ژرف است را هایکو(Haiku, 俳句,) گویند. هایکو حدود ِ قرن ِ هفدهم پدید آمده و یکی از کوتاه ترین قالب های شعری است. هایکو به زبان های بی شماری ترجمه شده است که گواهی از جهانی بودنش می دهد. هایکو الهام بَخش ِ اشعار ِ کوتاه ِ بسیاری در سراسر جهان بوده است. به راستی، راز ِ موفقیت هایکو چیست؟

هایکو تَصویرگر ِ تجربه ی عمیق ِ نظاره گر (هایکوسرا) است در طبیعت و ژرف اندیشی اش در ناپایداری روزگار. آزادی و استقلال ِ هایکو، آمیزش ِ شعر را با احساسات ظریف ِ بشری همچون عشق، طنز و اندیشه های فلسفی آسان می نماید. هایکو خود را از آرایه ها و صَنایع ِ ادبی می رهاند، از بیان ِ معانی پیچیده دور می ماند و با ایجاز و تصویرمداری تجلی می یابد.

هایکو از بی تزیین ترین ِ شعرهاست و عقل گریز است، بدین معنی که بَرداشت ِ شعر را به عهده ی مخاطب می گذارد. این آزادی برای خواننده بسیار دلپذیر است. هایکو از فلسفه ی ذِن سرشار است؛ ذِن مکتب یا شاخه ای است از طَریقت ِ بودایی. فسلفه ی ذِن نگریستن در جان ِ اشیا و تمام ِ روزنه های زندگی است. در واقع هایکو فلسفه ی ذِنانه را در قالب ِ شعر به کمال می رساند. و آخر اینکه، هایکو طبیعتی سَهل و مُمتَنِع دارد؛ بدین معنی که در ظاهر بسیار ساده می نماید، اما بُعدی بَس ژرف و عمیق دارد.

هایکوسرایان:

باشو (۹۴-۱۶۴۴)، بوُسون(۸۳-۱۷۱۶)، ایسا (۱۸۲۶-۱۷۶۲) و شیکی (۱۹۰۲-۱۸۶۷) از مشهورترین هایکوسرایان ِ ژاپن هستند.

سکوت!
ژیغ ژیغ ِ زَنجِره
در سنگ ها نفوذ می کند      (باشو)

روی ساحل ِ شنی،
ردّ ِ پاها:
دراز است روز ِ بهاری.         (شیکی)

شکوفه های گیلاس فروریخته است،
مَعبَد
از میان ِ شاخه ها.         (بوُسون)

نسیم ِ ملایم
بَر می خیزد
از فریاد ِ زنجره.   (ایسا)

پیدایش ِ هایکوُ:

نُخُستین اشعار ِ ژاپنی اَغلب توسط ِ طبقه ی اشرافی (و مَردان) سروده می شد. قرن ها پیش از پیدایش ِ هایکو، در قرن هفدهم، شعر ِ ژاپنی دو گونه شعر ِ هجایی بوده است: شعرهای بلند و شعرهای کوتاه که  واکا یا  تان کا خوانده می شود.

هایکو از شعر ۳۱ هجایی  واکا (که خاست گاه ِ دَرباری داشت) و در نتیجه ی رِن گا پدید آمد. رِن گا شعری زنجیری است، ساخته ی مُشترک ِ چند شاعر با مَضامینی آمیخته به طنز و بازی گوشی. رِن گا زبان ِ عامیانه ی کوچه و خیابان و رویدادهای خُرد ِ زورمره را به زبان ِ شعر آورد و از نَقش ِ پُررنگ ِ درباری ِ شعر ِ ژاپنی کاست. شعر ِ ژاپنی کم کم به سوی آزادی و آسانی، و گُسَستن از قوانین پیچیده ی شعر و هجاهای کوتاه تر ِ شعری گام برداشت. رَهروان ِ هایکو امروز، دیگر محدود به دَرباریان و مُرتاضان نیست.

فصل واژه ها:

ستایش ِ طبیعت ِ شگفت انگیز، ُگذر ِ فصل ها، ناپایداری ِ زندگی و احساس عشق و فراق موضوع هایی هستند که سالیان هایکو سرایان بدان پرداخته اند. هایکوهای بهاری (نوروزی) با تصاویری چون شکوفه های گیلاس، کوکو، گل ِ ماملیا و قورباغه، سرشار از شادی و شور ِ بیداری طبیعت هستند. تابستان ِ آفتابی و گاه رخوت آور نیز، با تصاویری چون کرم ِ شب تاب و گل ها و درختان در هایکو نمایان هستند. هایکوهایی غم آلود ِ خزانی نیز با تصاویر چون  سَرمای شب، قُرص ِ ماه، بَرگان ِ خُشکیده و تنهایی آمیخته اند. تجربه ی زمستانی نیز در هایکو با تصاویری چون برف و سرمای سخت آمیخته است.

بر کِشت زار و کوه
هیچ چیز نمی جُنبد
این بامداد ِ بَرفی    (چی یو جو –زن ِ هایکوسرا)

بوران می بارد
تنهایی،
بی پایان، نامتناهی          (جو سو)

آفتاب دادن ِ تابستانی:
بر سَر ِ چوبی
جامه ی مرگ          (کیوروکوُ)

شب ِ بهاری
به پایان آمده است
با سپیده بر شکوفه های گیلاس  (باشو)

جِلوه ها و فضاهای هایکوُ:

یکی از ویژگی های فضایی که در آن هایکو زاده می شود، بی خویشی یا ناخود پَرَستی است. ع. پاشایی، مترجم ِ فارسی هایکو، در این باره می آورد، “شاعر در این حالت، در چیزها می نگرد، به دور از فایده مَندی یا زیان باری شان.” این حالت زمانی زمانی رخ می دهد که نظاره گَر (شاعر) خود به نظاره شَوَنده (یا همان منظر) تبدیل شود. البته این بی خویشی در نتیجه ی “سرشار بودن از خویش است و رخنه گی و نفوذ در همه چیز.” فضای هایکو جلوه های بسیاری دارد، همچون تنهایی، رِضا، بی کلامی، عَقل گریزی، تناقض، طنز و آزادی، که سخن راندن در مورد هر کدام در حوصله ی این نوشتار نیست. به هر تقدیر، هایکو تنها یک قالب ِ شعری نیست. نوعی از نِگَریستن است، در چگونگی و چُنینی پیرامون هایکوسرا. از “آسمانی” و “الهی” شُدن گریزان است. هایکو دینی است که رهروانش را تنها به “دیدن” دعوت می کند: بی داوری، بی پیرایه.

هایکوُی فارسی:

کار ِ ارزشمند روان شاد شاملو و جناب پاشایی در معرفی شعر ِ ژاپنی و فلسفه ی ذِن به فارسی زبانان الهام بَخشِ مترجمان و شاعران بسیاری شد. زنده یاد سهراب سپهری نیز پیش از انقلاب چند هایکوی مشهور ِ باشو را به فارسی برگردانده بود. بیان ِ شعری خود سپهری نیز گاه بسیار به هایکو نزدیک است. از هایکوها (یا شعرهای کوتاه) فارسی می توان به سروده های عباس کیارستمی (گُرگی در کمین، تهران، سخن—همراه با باد، بوستون، هاروارد)، عباس حسین نژاد و مرمر الفت اشاره کرد.

در باد ِ بهاری
وَرَق می خورد دفتر ِ مشق
کودکی خُفته
بر دست های کوچک خویش …   (کیارستمی، همراه با باد)

بهار جلوه گری می کند
در میان شکوفه های هلو،
با کفشدوزکی.                          (عباس حسین نژاد)

منتظر باد،
سرشار از نگفته ها،
قاصدک ِ کال.                          (مرمر الفت)

منابع:

هایکو، شعر ِ ژاپنی از آغاز تا امروز. برگردان ِ احمد شاملو، ع. پاشایی. نشر چشمه. ۱۳۸۴٫

Lowenstein, Tom. “Classic Haiku.” Duncan Baird Publishers, London. 2007

پیرامون ِ هایکو:

• صد هایکوی مشهور. دانیل سی بیوکانن. برگردان ِ ع. پاشایی. ۱۳۶۹٫
• آوای جهیدن ِ غوک. برگردان ِ زویا پیرزاد. ۱۳۷۱٫
• هایکو در چهار فصل. مهوش شاهق و شهلا سهیل. ۱۳۷۳٫
• لاک پوک زنجره،ع.پاشایی و مائه­ دا کیمیه، نشر یوشیج.
• زنبور بر کَف ِ دست ِ بودای خندان، هایکوهای مُدرن، برگردان ِ قدرت الله ذاکری، نشر مروارید. ۱۳۸۶٫

برخی وبلاگ های فارسی با موضوع ِ هایکو:

آریا فانی دانشجوی سال ِ سوم ِ رشته ی ادبیات تطبیقی است در دانشگاه ایالتی سن دیگو.

نظرهای خود را با او در میان بگذارید:

fani|@| rohan.sdsu.edu

پیش‌تر از این‌ها که زبان ژاپنی را با همه‌ی عجیبی و غریبی‌اش به عنوان رشته تحصیلی در دانشگاه تهران دنبال کنم از ژاپن چیزهایی شنیده بودم و با اینکه همه‌ی چیزهایی که بیشتر از طریق تلویزیون یا سینما به من رسیده بود خیلی کم بود، ژاپن به عنوان یک حقیقت آفتابی زیبا در دل من رسوخ کرده بود.

و بعدها که آشنایی من با این زبان و مهم‌تر از آن فرهنگ با شکوهی که آن را پشتیبانی می‌کرد بیشتر شد خودم را با دریایی مواجه دیدم که علی‌رغم همه‌ی کاهلی و سستی‌ام در تحصیل، خواستم با امواج سهمگین آن روبرو شوم و سنگین‌ترین موجی که هنوز در گیجی برخورد با آنم، «هایکو» است.

رولان بارت در کتاب امپراطوری نشانه‌ها نوشته‌ای با عنوان دستبرد به معنا دارد : « هایکو دارای خاصیتی شبح‌واره است و آن اینکه هر کس همواره تصور می‌کند به سادگی اشعاری همانند آن بسراید . انسان از خود می‌پرسد: آیا می‌توان چیزی ساده‌تر در یک نوشتار خودانگیخته از شعر زیر از بوسون یافت :
غروب است ، پاییز
فقط
به پدر و مادرم می‌اندیشم.
ما به هایکو غبطه می‌خوریم !»

هایکو (HAIKU) به عنوان یک شاخصه‌ و نشانه‌ی مهم فرهنگ ادبیات ژاپنی با همه‌ی کوتاهی و کمی‌اش از لحاظ نوشتار تأثیری زیاد بر ادبیات جهان گذاشته است که حتی این روزها می‌شنویم: هایکوی ایرانی یا هایکوی فیلیپینی مثلاً !

این روزها بازار هایکو در ایران دارد هی گرم و گرم تر می شود اگر چه کسانی که دسترسی بالایی به بازار نشر و ارباب رسانه دارند درصددند ماجرا را به نفع خود مصادره کنند مثل همیشه! و باز سر اکثریت بی کلاه می ماند که در این باب به زودی حرف های بیشتری خواهم زد.

هایکوها کوتاه‌ترین فیلم‌نامه‌هایی هستند که نوشته می‌شوند و فقط باید نظاره‌گر تصویری بود که شاعر آن را در قالب کلمات ریخته است و ما را در شهودی ناب سهیم کرده‌است.

البته درک ما از هایکوهای ژاپنی صرفاً به نگاه مترجمان محدود شده و فهم عمیق هایکو نیاز به دانستن زبان و آشنایی کامل با مولفه های هایکو و شاخصه های فرهنگی و اجتماعی ژاپن است.

رسیدن به معنای یک هایکو خود یک روشن شدگی درونی است که می تواند تمام احساس آدمی را نسبت به دنیای اطرافش دگرگونه کند.

چند هایکو به ترجمه قدرت الله ذاکری:

shundou no shita ni ware ari nanji ari

در روشنای بهاری
من هستم
تو هستی

بهار

تاکاهاما کیوشی
(１８７４－１９５６)
***

hotarugari ware o kogawa ni otoshikeri

گرفتن شبتاب ها
ما را به نهر
انداخت

تابستان

ناتسومه سوسه کی
(１８６７－１９１６)
***

Sanzen no haiku o kemishi kaki futatsu

سه هزار هایکو
در خود دارند
دو خرمالو

پاییز

ماسااوکا شی کی
(１８６７－１９０３)
***

Yuki ni kite migotona tori no damari iru

به میان برف ها می آید
پرنده زیبا
ساکت ایستاد

زمستان

هارا سه کی ته
(１８８６－１９５１)
***

Yojareiji sugite kokoro no hanayagumo

سال نو
ساعت از دوازده گذشت
پاکی قلب

نوروز

یاماگووچی سه شی
(１９０１－１９０４)

• در شب سال نو در ساعت دوازده ،ناقوس های معابد برای دور کردن خباثت انسانی صد وهشت بار نواخته می شوند.

گروه هنری اووتاگاوا یکی از گروه­های هنری نقّاشی اووکی­یو(Ukiyo)در اواخر دوره اِدو(Edo)است.دوره اِدو سوّمین سلسله از حکومت جنگجویان در ژاپن است که در سال ۱۶۰۳ در منطقه اِدو(توکیویِ کنونی)پایه­ گذاری شد و در حدود دویست و شصت سال یعنی تا سال ۱۸۶۷ به درازا کشید.

هرچند سبک ادبی اووتاگاوا منحصر به اواخر دوره ادو و نیز اوایل دوره مِی­جی(۱۹۱۲-۱۸۶۸)است امّا سبکی بسیار تأثیرگذار بر نقّاشی ژاپن و حتّی اروپا بود.

歌川派

موزه هنرهای معاصر تهران در اسفند ۸۵ و فروردین ۸۶،محل نمایشگاه دوسالانه چاپ دستی ایران بود.این نمایشگاه از آثار چاپ دستی ایران و جهان شامل آثار هنرمندان مطرح جهان و هنرمندان ایرانی برگزار شد.در میان آثار به نمایش درآمده از هنرمندان غیر ایرانی چندین اثر از نقّاشان ژاپنی نیز وجود داشت.

به جز چند تابلو که از آثار آراکاوا شووساکوو (Arakawashusaku)هنرمند معاصر پیر سبک دادائیسم و نیز چند تابلو منفرد از هنرمندان نه چندان مطرح ژاپنی وجود داشت، بقیه تابلوها از دو هنرمند بسیار مطرح و تأثیرگذار ژاپنی یعنی اوتاگاوا تویوکوونی(Utagawa toyokuni)و اوتاگاوا هی­روشی­گه(Utagawa hirishige)از نقّاشان سبک هنری موسوم به اووتاگاوا(Utagawa)بودند که در این نوشته قصد دارم به معرّفی مختصری از سبک نقّاشی آنها و نیز نقّاشان مطرح این سبک بپردازم.

گروه هنری اووتاگاوا یکی از گروه­های هنری نقّاشی اووکی­یو(Ukiyo)در اواخر دوره اِدو(Edo)است.دوره اِدو سوّمین سلسله از حکومت جنگجویان در ژاپن است که در سال ۱۶۰۳ در منطقه اِدو(توکیویِ کنونی)پایه­گذاری شد و در حدود دویست و شصت سال یعنی تا سال ۱۸۶۷ به درازا کشید.هرچند در این دوره ژاپن عملاً با اجرای سیاست­های قطع رابطه با دنیای خارج به کشوری بسته و منزوی بدل شد امّا همین دوره خود دوره اوج شکوفایی و پیدایش سبک­های ادبی و هنری جدید است.

اگر تا این زمان ادبیات و هنر به خاطر سطح سواد و معیشت مردم فقط در انحصار اشراف جامعه بود در دوره ادو به دلایلی چون صنعت چاپ،شکوفایی اقتصادی و گسترش سوادآموزی عمومی که در تمامی ژاپن فراگیر شد به میان مردم آمد و شاهد پیدایش سبک­ های جدیدی در ادبیات، نمایش و هنر بود. در ادبیات سبک شعری هایکو(Haiku)، داستان­ های مصوّر، رمان و…خلق شد.در نمایش شیوه ­های نمایشی جدیدی ساخته شد که معروفترین آنهاکابووکی(Kabuki)است.در نقّاشی هم سبک ­های زیادی ایجاد شد که نقْاشی اووکی­یو معروف ترین آنها بود.

لغت«اووکی­یو»به معنای جهان فانی و گذران است.از دید دین بودایی تمام لذّت­های این دنیا را که همیشگی نیستند و از بین می­روند در برمی­گیرد. دوره ادو به خصوص از اواسط تا اواخر آن همراه است با شکوفایی اقتصادی ژاپن.بنابراین طبقات مرفّه جدیدی سوای طبقه اشراف یا جنگجویان ظاهر شدند که به شدّت خواهان لذایذ دنیوی بودند.

دراین دوره عملاً جامعه در پی دو چیز است؛ شهوت و پول. نوعی کتاب­های داستانی جدید رایج شد با نام«اووکی­یو زوشی»که می تواند به معنای«داستان­های جهان فانی»باشد. موضوع غالب این داستان­ ها خوشگذرانی، عیّاشی و خودکشی­ های عاشقانه است. این نوع داستان­ها به شدّت در اجتماع به خصوص در شهر اوساکا طرفدار پیدا کرد و به تیراژ بالا چاپ شد. درهمه این داستان­ها یک نتیجه گرفته می­شد که جهان دمی است و باید آن را به خوشگذرانی و لذّت بردن از لذایذ گذراند که این آمیزه­ها در تضّاد کامل با آنچه تا کنون هدف ادبیات و هنر بود قرارداشت.

هرچند در این دوره ژاپن روابطش را با تمام جهان بریده است و حتّی به کشتار وسیع ژاپنی­ هایی که مسیحی شده­اند دست زد امّا در عین حال جنبشی برای مطالعه فرهنگ و هنر غربی ایجاد شد که نتایجی غیرقابل انکاردر فرهنگ ژاپن برجای گذاشت.

در زمینه نقّاشی هم هنرمندان ژاپنی با سبک­های غربی نقّاشی آشنا شدند و این آشنایی سبب ایجاد روش­هایی جدید در تصویرگری شد.از آنجا که روش­های جدید در تضاد با روش­های قبلی بود به این روش­ها هم همان نام«اووکی­یو»دادند که به معنی«تصویرهای جهان فانی»است.

از قبل از دوره ادو نوعی چاپ با چوب برای خوشنویسی به کارمی­رفت که تنها از رنگ سیاه استفاده می­ کرد. امّا با ورود به دوره ادو فن چاپ با چوب پیشرفت زیاد و منحصر به فردی نمود که حتّی نمونه آن در چین و اوپا هم دیده نشده بود.استفاده از رنگ­های مختلف باعث شد تا نقّاشی­ های نقّاشان سبک جدید به تعداد زیاد بوسیله صنعت نوظهور چاپ چوب تکثیر و به فروش برسد.

کامجویی­ های طبقات نوظهور باعث روی آوردن نقّاشانی به کشیدن تصویر از چهره­های زیبا، مناظر طبیعی، تصویر جنگجویان و… شد که در تاریخ نقّاشی ژاپن بی سابقه بود. حتّی کشیدن تصاویر تقریباً مستهجن هم رواج یافت که در طبقه نوظهور طرفداران زیادی داشت. همین باعث شد تا اینگونه نقّاشی­ها در میان هنرمندان پای­بند به سنّت­های کهن نازل پنداشته شده و با نام «نقّاشی­های جهان فانی» نام گذاری شوند.

همچنین در این زمان تجّار و ناخدایان کشتی­ های غربی، تعدادی از این باسمه­ های چوبی را خریدند و در بازار­های غربی ارائه نمودند که باعث شد تا این گونه نقّاشی ­ها بر هنرمندان غربی نظیر تولوز لوترِک(Toulouse Lautrec)تاثیر بگذارد.

سبک جدید«اووکی­یو»هم به زودی دچار دسته­بندی­های جدید شد که گروه هنری موسوم به اووتاگاوا از معروفترین آنها است.این گروه در اواخر دوره ادو بوسیله هنرمندی به نام اووتاگاوا تویوهاروو(Utagawa toyoharu)ایجاد شد.

تویو هاروو در سال ۱۷۳۵ در کیوتو متولّد شد و در همین شهر در ابتدا به یادگیری روش نقّاشی ­ای موسوم به کانو(Kano)پرداخت.او بعدها به ادو(توکیویِ کنونی)آمد و سبکی منحصر به خودش و با نام خودش اووتاگاوا را پایه ­گذاری کرد.تویوهاروو در سال ۱۸۱۴ در گذشت.اما توجّه عمومی به نقّاشی سبک اووتاگاوا به خاطر فعّالیت­های شاگرد تویوهاروو با نام اووتاگاوا تویوکوونی (Utagawa toyokuni)است.او در سال ۱۸۲۵ متولّد شد.پدرش استاد کنده­کاری بر روی چوب و ساختن عروسک چوبی بود.در ابتدا به کشیدن تصویر از چهره افراد زیبا جذب شد امّا بعد از آن به تصویرسازی از بازیگران و عوامل تأتر کابووکی پرداخت که همین باعث شهرت و استحکام این گروه هنری شد.

در فاصله سال­های ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۵ تویوکوونی مجموعه­ای از تصاویر بازیگران کابووکی را تحت عنوان«تصویرهای بازیگران کابووکی در صحنه»چاپ کرد که برای او شهرت عظیمی به ارمغان آورد.تقریباً نصفی از آثار به نمایش درآمده درنمایشگاه دوسالانه چاپ دستی ایران از همین مجموعه است.تویوکوونی که با نام تویوکوونی اوّل هم معروف است تا سال ۱۸۲۵ زنده ماند.از میان شاگردان او اووتاگاوا کوونی سادا(Utagawa kunisada:1786-1864)معروف­تر از بقیه است.او بهترین شاگرد تویو کوونی بود.به تویوکوونی دوّم هم معروف است اما به واقع تویوکوونی سوّم است.او تصویرگری­ هایی را برای رمان کمی تحریف یافته«داستان گِن­جی»که به عنوان قدیمی­ترین رمان دنیا شناخته می­شود و درحدود سال ۱۰۰۸ بوسیله بانویی درباری به نام مووراساکی شی­کی­بوو(Murasaki shikibu)نگارش یافته بود،انجام داد که در میان آنها شاهکارهای زیادی خلق شد.

تویو هاروو مؤسّس سبک«اووتاگاوا»شاگرد دیگری داشت با نام اووتاگاوا تویوهی­رو(Utagawa toyohiro)که در زمینه سال تولّد و نیز اوایل زندگی او اطّلاعات زیادی در دست نیست.به نقّاشی از چهره­های زیبا علاقه وافری داشت.او برای کتاب­های داستان نیز تصویرهایی کشیده است.شاگرد او امّا یکی از بزرگترین نقّاشان این گروه شد.

اووتاگاوا هی­روشی­گه(Utagawa hiroshige).

او که در ابتدا برای یادگیری نقّاشی نزد تویوکوونی اوّل رفته بود از سوی تویوکوونی پذیرفته نشد،پس به شاگردی نزد تویو هی­رو آمد درحالی که فقط پانزده سال سن داشت.

او بعدها کلمه«هی­رو»را از نام استادش برای اسم خود گرفت.هی­روشی­گه که در سال ۱۷۹۷ متولّد شده بود علاوه بر آموختن نزد این استاد،روش­های نقّاشی دیگری نظیرسبک موسوم به کانو و نیز سبک موسوم مارویاماشی­جو(Maruyamashijo)که از سبک­های منحصر به فرد نقّاشی ژاپنی است را فراگرفت.حتّی روش­های نقّاشی غیر ژاپنی نظیر نان­شوو(Nanshu)که روشی چینی است و برخی سبک­های نقّاشی غربی را هم آزمود.

هنگامی که کاتسووشی­کا هوکوساای(Katsushika hokusai-1760-1849)از معروفترین نقّاشان ژاپن در غرب است در سن هفتاد و دو سالگی مجموعه«سی وشش منظره از کوه فوجی»را چاپ کرد هی­روشی­گه سی و پنچ ساله را به شدّت تحت تأثیر قرارداد،این تأثیر سبب شد تا او مجموعه«مناظر توکیو»را چاپ کند و شهرتی به دست آورد.

سه سال بعد هی­روشی­گه مجبور به سفری در جاده توکیو به کیوتو که در آن زمان بسیار پررفت وآمد بود شد.این جاده در آن زمان مملو از جنگجویانی-ساموورایی-بود که به مأموریت­های محوله در سایر شهرها می­رفتند یا در حال برگشت بودند.نیز تجّار و بازرگانان و سایر افراد معمولی.هی­رو شی­گه در جریان این سفر بهترین مجموعه خود را که«تصاویر ۵۳ منزل از توکیو به کیوتو»بود را خلق کرد که شامل تصاویری زیبا از مناظر اطراف این جاده و نیز تصویرهایی از مسافران این مسیر بود.

این تصاویر که دربرگیرنده«ماه،برف،شکوفه»یعنی زیبایی­های چهارفصل بود،نیز سرشار از حس سفر بود جایگاه بسیار عجیبی در میان مردم پیدا کرد.قابل توجّه اینکه چندتا از آثار به نمایش در آمده درنمایشگاه دوسالانه چاپ دستی ایران از همین مجموعه است.بعد از آن هی­روشی­گه آثار زیادی که عمدتاً تصاویری از مناظر طبیعی بودند خلق کرد که مجموعه­های«هشت منظره اوومی»،«هشت منظره حومه اِدو»،«۶۹ تصویر گذرگاه درّه کی­سوو»و«صد منظره مشهور اِدو»اشاره کرد.هی­روشی­گه در سال ۱۸۵۸ در اِدو(توکیو کنونی)به قتل رسید.

از نقّاشان مطرح دیگر این سبک می­توان به اووتاگاوا کوونی­یوشی(Utagawa kuniyoshi)و تسووکی­اوکا یوشی­توشی(Tsukioka yoshitoshi)اشاره کرد.

هرچند سبک ادبی اووتاگاوا منحصر به اواخر دوره ادو و نیز اوایل دوره مِی­جی(۱۹۱۲-۱۸۶۸)است امّا سبکی بسیار تأثیرگذار بر نقّاشی ژاپن و حتّی اروپا بود.از نقّاشان بزرگ اروپایی که تأثیری انکارناپذیر از این سبک به خصوص کارهای هی­روشی­گه گرفته است می­توان به نقّاش هلندی ونسان ون­گوگ اشاره کرد.حتّی ون­گوگ در بعضی کارهای خود اشکالی ناخوانا شبیه حروف ژاپنی که درتابلوهای ژاپنی بود نیز استفاده کرده است.

این نوشتار پیش تر در دو هفته نامه هنرهای تجسمی «تندیس» شماره صد و سه چاپ شده است

این کتاب یکی از سه شاهکار بزرگ نوشته‌های موسوم به زوُی هیتسوُ در تاریخ ادبیات ژاپن است که به صورت متن دو زبانه فارسی – ژاپنی در قطع جیبی منتشر شده است.
یادداشت‌های کومه در ۸۵ صفحه به روایت اندیشه ناپایداری که تمام مظاهر فرهنگ ژاپن با آن عجین شده، به قلم کانومه چو(۱۱۵۵-۱۲۱۶ میلادی) می‌پردازد.
این کتاب یکی از نمونه‌های برجسته ادبیات قرون وسطای ژاپن است – دوران حکومت طبقه جنگجویان- است.
نویسنده کتاب یادگیری سازهای موسیقی پرداخت و سبک شعری واگا را نزد شوُن ئه ی شاعر فراگرفت. او سبب استعدادش خیلی زود از سوی امپراتور صاحب منصب دفتر شعر در دستگاه امپراتوری شد.
کاموئو چومه در سال ۱۲۰۴ ترک خانه و اجتماع کرد و با انتخاب نام بودایی رِن ئین-به معنی بذر نیلوفر آبی- زندگی در انزوا را تجربه کرد، او در کومه ای به وسعت ده متر مربع ساکن شد و شروع به نگارش کتاب کرد.
«یادداشت‌های کومه» بی‌شک برترین و معروف‌ترین کتاب کامونو چومه است.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
«بخش هایی از کتاب ِ جریان رودِ گذران
جریان رودِ گذران همیشگی است، اما آب، آب پیشین نیست.
حباب های بر آمده بر آبگردها، محو می شوند، شکل می گیرند و مَثَلی نیست که زمانی دراز مانده باشد.
آدمی و منزلگه او نیز چنین است!»

از قدرت‌اله ذاکری که دانش آموخته زبان و ادبیات ژاپنی دانشگاه تهران است، پیشتر کتاب «زنبور بر کف دست بودای خندان» ترجمه هایکوهای مدرن ژاپنی توسط نشر مروارید منتشر شده است.

نوشتاری از قدرت الله ذاکری درباره کتاب:

من امروز خوشحالم بگویم کتاب « هوجوکی » – 『方丈記』/Hōjōki – را به فارسی – با عنوان « یادداشت­های کومه » – ترجمه کرده ­ام.

در واقع یکی از شاهکارهای ادبیات کلاسیک ژاپن، امروز در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گرفته است.

وقتی من دانشجو بودم، در هر نوشته­ یِ مربوط به ادبیات ژاپن نامی از « هوجوکی » می­دیدم و عطش خواندن و دانستن « هوجوکی » هر روز برایم بیشتر می ­شد. عطش خواندن بود اما چیزی برای فرو نشاندنش نبود.

پس خوشحالم چرا که حالا «یادداشت­ های کومه»، دست کم در دسترس فارسی زبانانی است که می­ خواهند بدانند « هوجوکی » چیست.

حدودا ده سال پیش – به احتمال زیاد اواخر اردبیهشت ماه – با دوستی ژاپنی – میسوُمی تاکوُجی – پشت جان پناه شیرپلا در کوه­ های دربند، کنار آب روانی نشسته بودیم که به تناوب آبگردهای کوچکی داشت. آن لحظه میسوُمی جملات آغازین «هوجوکی» را برایم خواند:

ゆく河の流れは絶えずして、しかももとの水にあらず。淀みに浮ぶうたかたは、かつ消え､かつ結びて、久しくとどまりたる例(ためし)なし。世の中にある人と､栖(すみか)とまたかくのごとし。

بعد هم با مخلوطی از توانایی­ ِ کم ژاپنی­ ِ آن موقع من و توانایی­ ِ کم فارسی آن موقع میسوُمی و استفاده از آب روانی که از آنجا می­ گذشت، به ترجمه­ ای از این جملات رسیدیم:

جریانِ رودِ گُذران همیشگی است، امّا آب، آب پیشین نیست. حباب­های برآمده بر آبگِردها، شکل می­گیرند، محو می­شوند و مثلی نیست که زمانی دراز مانده باشد. آدمی و منزلگه او نیز چنین است.

بی هیچ شکی می­ گویم این جملات تأثیری شگرف بر من به جای گذاشت که هنوز هم بعد از گذشت این همه سال به روشنی آن را احساس می­کنم.

ده سالِ بعد از آن روز، اشتیاق خواندن کامل « هوجوکی » با من بود تا به ترجمه و چاپ « یادداشت­های کومه » منتهی شد و خوشحالم امروز بگویم « ایدداشت­ های کومه» چاپ شده است.

« یادداشت­ های کومه» چهارمین کتابی است که ترجمه کرده­ ام. با این همه دومین کتابم است که چاپ می­ شود.

بعد از « زنبور بر کف دست بودای خندان »، رمان « زوال بشری » و اثر ارزنده پرفسور ایموتو به نام « آسوُکا و پارس، پیشروی فرهنگِ ایرانی به شرق » را ترجمه کردم.

« آسوُکا و پارس » تا نمایشگاه کتاب سال آینده – سال ۸۸ – چاپ می­ شود اما « زوالِ بشری » از تیرماه ۸۷ در انتظار مجوز است و هنوز سرنوشتش مشخص نیست و به همین دلیل با افتخار و خوشحالی می­گویم بعد از سرخوردگی­یِ ناشی از قضیه مجوز باز هم « هوجوکی » را ترجمه کرده ­ام.

«هوجوکی» یکی از سه شاهکار بزرگِ نوشته­ های موسوم به زوُی­هیتسوُ – 随筆/Zuihitsu – در ادبیات ژاپن است.

ترجمه دقیق از کلمه زوی ­هیتسوُ به فارسی انشاء خواهد بود و آن به متن­هایی گفته می­شود که نویسنده مشاهدات، تجربه ­ها و تخیلاتش را متمایل به علاقه خود شرح می­ دهد.

این کتاب در سال ۱۲۱۲ میلادی یعنی اوایل قرون وسطی تألیف شد و یکی از نمونه­ های برجسته ادبیات قرون وسطی­ ِ ژاپن هم هست.

نویسنده کتاب کامونو چومه نام دارد که به سبب استعدادش صاحب منصب دفتر شعر در دستگاه امپراتوری بود. در سال ۱۲۰۴ ترک خانه و اجتماع کرد و با انتخاب نام بودایی رِن­ئین – بذر نیلوفر آبی – زندگی در انزوا و نگارش کتاب را شروع کرد.

« هوجوکی » کتابی بزرگ است، پس همه سعی­ ام این بود که به بزرگی « یادداشت­ های کومه » را در بیاورم. بیشتر زمان ترجمه این کتاب در روستای زادگاهم بودم. با این که تمام لغات و معنی کلی جملات را می­دانستم اما حتی گاهی نزدیک به دو ساعت بی هیچ کاری می­نشستم تا سرانجام جمله­ ای به ذهنم بیاید که راضی کننده باشد. امیدوارم این تلاش برای خواننده کتاب هم راضی کننده باشد.

با این همه باید اعتراف کنم دقت لازم در چاپ کتاب را نداشته­ ام. ب

اید اعتراف کنم ناشر بدون اطلاع من برخی لغات را تغییر داده است.

چاپ و قطع و کاغذ کتاب خوب است اما باید اعتراف کنم خودم طرح جلد کتاب را دوست ندارم هرچند طراح جلد آن – تهمتن امینیان – اسم و رسمی در طراحی دارد.

بابت تمام این­ها من از تمام کسانی که کتاب را می­خوانند پوزش می­طلبم.

از آنها که کتاب را خواندند و این یادداشت را دیدند می­ خواهم جمله ابتدایی صفحه هشتاد یک را به شکل زیر بخوانند:

به واقع ماه عمر من به سراشیبی افتاد و به کوه نزدیک شد. به زودی با ظلمت سه زوُ[۱] روبرو خواهم شد. پس بر آنم تا دیگر مرتکب نادانی نشوم.

[۱] 三途/Sanzu : در دین بودایی عقیده بر این است که افراد بدکار چون می­میرند سه وضعیت خواهند داشت که به هرکدام از این وضعیت­ها زوُ می­گویند که معنوی لغوی آن راه است. زوُیِ اوّل سوزانده شدن است. زوُیِ دوّم گوشت یکدیگر را خوردن است. زوُیِ سوّم با شمشیر دنبال شدن و زخم خوردن است.