از کارهای خوب و ارزنده تلویزیون ژاپن درایّام بهار، ارائۀ گزارش‌های مستمر و روز به روز از وضعیت شکوفه های ساکوراست؛ انگار که آمد و رفت این شکوفه های زیبا در متن طبیعت ژاپن نباید با سکوت و بی سر و صدا صورت پذیرد . و باید هم چنین باشد چرا که عمر “دورانِ گل” به تعبیر جناب سعدی دو سه روزی بیش نیست و برای همین هر روز چندین گزارش از وضعیت شکوفه ها پخش می شود. اینکه مثلاً  بلندترین درخت ساکورا با فلان ارتفاع در فلان شهر به گل نشست … یا در فلان استان ساکوراها تا سه روز دیگر بر شاخه ها خواهند ماند و …. با خود فکر می کردم که چه نگاه درستی است این نگاه … چرا که ممکن است مشغول کارهای همه روزۀ خود  باشیم و ایام گل از کنار ما بگذرد … و مگر ما چند بهار در زندگی می بینیم؟

عکس‌ها: محمدرضا اسلامی

گفت که سابقه خیلی خوبی از حضور دانشجوهای ایرانی در دانشگاههای ژاپن هست و دانشجوهای ایرانی اساسا باهوش و با استعداد هستند به علاوه که بر اساس تجربه شخصی او زبان ژاپنی را هم خیلی خوب و سریع یاد می گیرند. بعد اشاره کرد به عکسی که پشت سر من بود . تصویری بود از خانم سگوچی با یک خانم جوان ایرانی .

گفت که ایشان خانم نظام مافی از فارغ التحصیلان دکتری IT دانشگاه ماست که از بعد فارغ التحصیلی از دانشگاه تا کنون در شرکت پاناسونیک مشغول به کار است. طوری از کار در شرکت پاناسونیک حرف می زد که از صحبتهای ایشان کاملا محسوس بود که چقدر مدیریت دانشگاه از اینکه امکان کار فارغ التحصیلانش در شرکتی همچون پاناسونیک فراهم شود خوشحال و راضی است .

***

۲- حدود یکسال بعد یک روز بعد از ظهر بعد از کلاس، خانم سگوچی را با حالتی سراسیمه و تقریباً پریشان در مقابل دفترش دیدم. تا مرا دید صدا زد و شروع به صحبت کرد .

در صدایش “لرزش” بود. گمان کردم خبر بدی را می خواهد بدهد . گفت : یکی از فارغ التحصیلان ایرانی دانشگاه برنده عالی ترین نشان ادبی کشور ژاپن شده . نشانی که تا کنون هیچ یک از فارغ التحصیلان دانشگاه کوبه، به چنین نشانی دست پیدا نکرده است .

متوجه شدم که التهاب چهره خانم سگوچی از نارحتی نیست بلکه از خوشحالی است . روحیه ژاپنی ، روحیه حساسی است و این حساسیت در مواقع شادی یا ناراحتی زیاده از حد ، کاملا در چهره قابل تشخیص است . توضیح داد که خانم نظام مافی با اینکه در رشته مهندسی مشغول به تحصیل بوده اما زبان ژاپنی را در سطحی فرا گرفته که یک کتاب رمان به زبان ژاپنی نوشته و منتشر کرده است.

او این کتاب را با خط کانجی(۱) نوشته و پس از ۱۰۸ سال این اوّلین باری است که یک فرد غیر ژاپنی و غیر چینی موفق به کسب نشان ادبی بونگاکو کایشین جین (文學界新人賞/ぶんがくかいしんじんしょう) می شود .«خیلی خوشحالم که این جایزه ادبی رو یکی از فارغ التحصیلان دانشگاه ما کسب کرده » جمله ای بود که دوبار و با همان حالت هیجان زده و ملتهب تکرار کرد.

اصلاً برایم قابل باور نبود که یکی از اساتید دانشگاه از شنیدن خبر موفّقیت یکی از فارغ التحصیلان چنین برافروخته و احساساتی شود….

***

۳- هفته پیش ایمیلی دریافت کردم از اکویاماسان ، دوست عزیزی که بعد از پایان تحصیلاتش در گروه سازه ، در یکی از شرکتهای فنی – مهندسی در شهر اوساکا مشغول به کار است . متن ایمیل به این شرح بود :

سلام اسلامی سان ،خوبی ؟

حدود یک هفته است که بعد از ظهرها دارم کتاب داستانی که یکی از هموطنانت نوشته را می خوانم . خوب است بدانی که ایشان خانمی است که با وجود ایرانی بودن و با وجود تحصیل در رشته مهندسی کامپیوتر ، توانسته کتاب داستانش را با خط کانجی بنویسد و منتشر کند . ایشان هم اکنون در پاناسونیک دُبی کار می کند . فعلاً مشغول خواندن این کتابم و در حال آشنایی با فرهنگ و رسوم کشورت هستم . اولین فرصتی که ببینمت در مورد داستان ها با هم صحبت می کنیم – اکویاماسان .

***************************

۴- دیشب اکویاماسان به منزل ما آمده بود و کتاب «کاغذ سفید»شیرین نظام مافی را برای ما با خود به همراه آورده بود .از دیدن کتاب با خط سخت کانجی جداً احساس لذت کردم .

مشتاق شنیدن داستان از زبان یک خواننده ژاپنی بودم . توضیح داد که: « کتاب مشتمل بر دو داستان است . اوّلی داستان یک دختر افغانی است که مادرش در افغانستان و بدست طالبان کشته شده است .او به ژاپن می آید و در ژاپن با مشکلات زیادی مواجه است . اما دانشجویان ایرانی که زبان فارسیِ دَریِ او را می فهمند به او کمک می کنند تا بر مشکلات زندگی جدید غالب شود .

او مشغول زندگی در ژاپن است که پس از چند سال به او خبر می رسد که پدر او نیز به دست طالبان کشته شده است . دختر افغانی تصمیم به برگشت به کشور خود می گیرد . او فکر می کند که دیگر نمی خواهد در ژاپن زندگی کند و می خواهد در همان کشوری بمیرد که پدر و مادرش در آنجا کشته شده اند. داستان در فرودگاه کانسای تمام می شود . داستان دوم داستان عشق یک پسر و دختر جوان است که در حوالی تهران زندگی می کنند .»

اکویاماسان می گفت :« اسلامی، من نمی دانستم که در ایران دخترها و پسرها در دبیرستانهای جدا از هم درس می خوانند»(!). گفتم :بله. گفت: در اینجا خوانده ام که اگر دختر و پسری بخواهند همدیگر را ببینند و با هم قرار ملاقات بگذارند و کسی آنها را در حین ملاقات ببیند می گوید « اَسو تغو فورو را »(استغفرالله !).  گفتم اینجا نوشته ؟!! . اکویاماسان توضیح داد که «من فهمیده ام در تهران خیابانی است  بلند از شمال تا جنوب تهران که هر دو سمت آن را چنارهای بلند شبیه درختان بامبوی بلند ژاپنی گرفته و حالت تونلی از درخت را پیدا کرده … من خیلی دوست دارم این خیابان را ببینم.
چند عکسی از خیابان ولی عصر را از اینترنت با هم دیدیم ….

**************************************
۵- متخصّصان ایرانی در نقاط مختلف دنیا  نبوغ، هوش و استعداد ایرانی را بارها به مَنصه ظهور رسانده اند. بارها از اساتید مختلف شنیده ام که در سابقۀ ذهنیِ آنها دانشجویِ ایرانی یعنی «دانشجوی خوب».

هم اکنون متخصصان ایرانی زیادی در نقاط مختلف دنیا و در کشورهای مختلف هستند که بسیاری در کارِ خود از بهترین ها محسوب می شوند .  آفتابِ مهربانی(۲)،امید که سایه اش را چنان بگستراند که آداب با هم بودن و در کنار هم خوب تر زیستن را بهتر بیاموزیم … که بزرگترین ذخائر و منابع هر کشور “مردمان” آن کشورند…و بسیار دریغ است اهلِ یک خانواده هر یک در گوشه ای در شهری.

——–
پای‌نوشت:
۱- ژاپنی ها در نوشتار از الفبای خود استفاده نمی کنند . خطّ کانجی (漢字)، خطّی است که ژاپن باستان از امپراطوری بزرگ چین باستان گرفته است . در آن به ازاء هر کلمه یک «نشانه» وجود دارد.

در واقع در این خط ، برای هر کلمه یک شکلِ «قراردادی» متشکل از خطوط درهم وجود دارد و خواندن آن کلمه بر اساس خواندنِ حروف نمی باشد. برای اینکه بتوانیم در ژاپن یا چین “روزنامه” بخوانیم ، بجز فراگرفتن گرامر زبان و همچنین کلمات لازم ،باید حداقل حدود ۲۰۰۰ کانجی از حفظ بود. (؟!)

ارتباط با نویسنده(محمدرضا اسلامی؛ دانشجوی رشته مهندسی سازه):

mrz_eslami[@]yahoo(.)com

“موزۀ شهر کوبه” در منطقه ای واقع شده که در گذشته ها مرکز سکونت خارجیان مقیم کوبه بوده است ( خیابان کیوماچی) و همچون بسیاری از ساختمانهای قدیمیِ شهرِ کوبه ،دارای نمای با معماری یونانی است ( با شش ستون در اصطلاح Doric style) . با آنکه ساختمان در ۱۹۳۵ ساخته شده ، لیکن کاربری آن موزه نبوده است . تا سال ۱۹۸۲ یکی از شعب “بانک یوکوهاما” بوده که بعد از این تاریخ به منظور موزه تغییر کاربری داده می شود. یکی از اهداف این گونه تغییر کاربری ها، نگهداری این دست نمونه های ارزندۀ معماری غربی اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن بیستم در ژاپن است .

نمای یونانی موزۀ شهر کوبه (واقع در بخشی از شهر که ساختمانهای با نمایِ مشابه آن زیاد است)

در اثر زلزلۀ بزرگ هانشین در سال ۱۹۹۵ ترک هایی در ساختمان پدیدار شده و همچنین در بخشهایی از فونداسیون و طبقۀ تاسیسات آن نیز آبگونگی رخ داد ، لیکن به هیچ یک از اشیاء ارزنده و قیمتی داخل موزه آسیبی وارد نشد .پس از آن ،ترمیم و مقاوم سازی ساختمان طی مدت ۲ سال انجام شد.

از میان اشیاء مختلف تاریخی و مسائل متعدد مطرح در موزه ،بیشترین چیزی که در این بازدید توجهم را جلب کرد بحث تاریخچۀ بنادر اصلی ژاپن بود.

بحث درگاههای ورودی کشور ژاپن ،که کشوری است واقع در میانه اقیانوس و بدون ارتباط خاکی به دیگر کشورها، همواره برایم جالب بوده است .

در گذشته ها حکومتها و امپراطوران ژاپن نسبت به ورود ” خارجی ها ” به شدت حساسیت داشته اند . یکی از شواهد این مدّعا وجود یک خط جداگانه ( کاتاگانا ) جهت نوشتن اسامی و کلمات خارجی است.این خط حدود هشتصد سال عمر دارد. هیچ کلمه انگلیسی ، فرانسوی و … با خط اصلی ژاپنی ( هیراگانا ) نوشته نمی شود .

امّا از ۱۸۶۸ میلادی ( در دوره امپراطوری می جی Meiji) قوانین عوض شده و تقابل یا بهتر بگوئیم تعامل فرهنگی با اروپائیها و آمریکائیها آغاز می شود ،تعبیر استفاده شده درموزه در خصوص این مقطع زمانی” Times of Civilization and Enlightenment”بود. تعبیر دقیق تر و آشنای خودمان را بکار بریم :از ۱۸۶۸ آغاز غرب زدگی در ژاپن است.^(۱)

تا پیش از این تاریخ بنادر اصلی ژاپن عبارت بودند از : یوکوهاما ، کاناگاوا ، ناگاساکی و نیگاتا .لیکن بندر کوبه به منظور آغاز ارتباط جدّی با کشورهای هلند ، روسیه ، انگلیس ، فرانسه و آمریکا گشوده می شود.در واقع بندر کوبه به عنوان دروازه ورود تُجّار و صنعتگران این کشورها انتخاب می شود.

تغییرات ظاهری در نحوه زندگی ( Life style ) ( با نمونه هایی همچون بکارگیری مبلمان غربی در برخی منازل ، تغییر آرایش موها به سبک خانمهای اروپایی ، تغییر لباس از کیمونو به لباس غربی ) و تغییرات اساسی در صنعت (مانند شروع صنعت چاپ ، کشتی سازی و …) از این زمان شروع می شود.برخلاف تصور گذشته ام ،آغاز صنعتی شدن ژاپن پس از جنگ دوم جهانی یا حدود آن نبوده ، بلکه این مهم حدوداٌ ۷۴ سال پیش از جنگ دوم و پس از ورود و با الهام گیری از کشورهای صنعتی بوده است.^(۲)( برای مثال تاریخ تأسیس شرکت توشیبا که هم اکنون ۱۷۲۰۰۰ پرسنل دارد ،به سال ۱۸۷۵ بر می گردد.)

در واقع طبقۀ دوم موزه، داستان جالب غربی شدن کشور کشاورزی ژاپن ( یا به تعبیر استفاده شده در موزه :مدرنیزه شدن  Modernization یا Westernization ) با روایتی کاملاً مستند است.

مستندسازی موزه در خصوص سیر تغییر ، تحول و تاثیر پذیری زنان جامعه از غرب

بازسازی مدل منزل یک زن و شوهر آلمانی به نام P.W.Thomsen که ارتباط زیادی با مردم شهر داشته اند.طبقه پائین این خانه مخصوص پذیرایی از میهمان بوده است.این خانه هنوز توسط نواده آنها نگهداری می شود. (نمادی از نحوه گسترش معیارهای غربی در بین اشراف جامعه ژاپنی )

الگوپذیری زنان جامعه ژاپنی از نوع پوشش اروپای قرن نوزده میلادی دراثر مراوده با اروپائیان مقیم کوبه

سوابقی از آغاز صنعتی شدن جامعه ( ساخت دستگاههای چاپ توسط صنعتگران ژاپنی)

بدین منظور در ۱۸۶۸ حکومت ژاپن که تا پیش از آن نسبت به رفت و آمد خارجی ها حساسیت داشته^(۳) ، دیدگاه خود را عوض کرده و بنادر را به رفت و آمد آزاد اروپائیان می گشاید. در این میان بندر کوبه یکی از مهمترین درگاههای ورود به ژاپن می شود.

در ۱۸۹۷ ( یعنی در فاصله حدود سی سال ) نزدیک به ۳۵۰ خانوار اروپایی در کوبه ساکن شده و زندگی می کرده اند ! بدین جهت یک مهندس انگلیسی به نام هارت (S.W.Hart) یک شهرک مخصوص زندگی ساکنین اروپایی طراحی می کند. این شهرک یکی از نمونه های “طراحی شهری اروپایی ” قرن ۱۹ محسوب می شود.^(۴)

مدل سازی شهرک طراحی شده توسط مهندس انگلیسی جهت سکونت اروپائیان مقیم کوبه

به بخش دیگری از موزه رسیدم که نقشه های تهیه شده از کشورهای مختلف دنیا و مسیرهای دریانوردی طی قرون۱۷، ۱۸ و ۱۹ میلادی به نمایش گذاشته شده است.مثلا یک نقشۀ کامل از جهان مربوط به قرن ۱۷ که تقریبا قارّه ها و کشورها را درست کشیده است. از این دست نقشه ها زیاد است . نقشه هایی که تهیه آنها با توجه به عدم وجود تکنولوژیهای پیشرفته امروزی – همچون عکس هوایی – کار دشواری بوده است .

زمانی که به نقشه ها نگاه می کنم و در ذهن تاریخچۀ ورود اروپایی ها به ژاپن را مرور می کنم احساسی از حسرت ، تمام وجودم را می گیرد .حسرتی که نمی توان آن را نادیده گرفت.حسرتی عمیق.

امّا این احساس حسرت، ناشی از مقایسه ذهنی با خواب زمستانی مردم و پادشاهان قاجاری ایران در آن عصر نیست. با خود می اندیشم  از حدود دویست سال پیش نگاه توسعه در کشورهای مختلف بدانجا رسید که پس ازساخت و پرداخت و توسعه کشورشان ، فکر و طمع حضور در کشورهای دیگر در اندیشه حاکمان رسوخ کرد. این “فکر” باعث شد تا سوار کشتی شدند و از انگلیس به هند، برمه ، سیلان وقسمتهایى از چین (در آسیا) ، مصر، سودان ، اوگاندا، سومالى ، گـابـیـلر،سـیـرآلئون ، سـاحـل طـلا ونـیـجـریـه (در آفـریـقـا) بروند. از فرانسه به مراکش ، الجزایر ، تونس ،سومالی ، ماداگاسکار(در آفریقا )و هائیتی (در آمریکا) بروند. از اسپانیا به فیلیپین ، پرو و  گینه بروند. در این کشورها با مردم و حاکمان ارتباط برقرار کنند و منافع کشور خود را جستجو کنند… (مثلا داستان سفرهای هلندی ها در قرن ۱۷شنیدنی است :یک مستعمره در انتهای جنوبی آفریقا  ـ دماغه امید نیک ـ تاسیس شده بود که به عنوان قرارگاه تامین آذوقه برای کشتیهای در حال رفت و آمد به جزایر ادویه فعالیت می کرد. کمپانی “هند غربی هلند” به تجارت شکر و برده در “دریای کارائیب” و ساحل آمریکای جنوبی پرداخت. در آمریکای شمالی، هلندیها مراکز تجاری متعددی را در طول “رودخانه هودسون” برپا نمودند و مستعمره هلند نو را در حد فاصل “ویرجینیا” و انگلستان نو تاسیس کردند. سودهای به دست آمده توسط بازرگانان هلندی، مبالغ هنگفتی پول برای هلند فراهم نمود. این سرمایه ها در بانکهایی سرمایه گذاری می شد که آن را به کشورهای دیگر قرض می دادند و از این راه منافع بیشتری را عاید هلندی ها کردند) ^(۵)

براستی عجب دست به کشتی خوبی داشته اند این جماعت کشورهای اروپائی!!

امّا حال پس از گذشت اینهمه سال و اینهمه فراز و نشیب در تاریخ توسعه ( اسم دیگرش تاریخ استعمار – اسم دیگرش تاریخ آقایی و بزرگی نمودن به تعبیر خودشان ) هنوز که هنوز است منتهای آمال فارغ التحصیلان دانشگاههای کشور ما اشتغال به کار در یک کار بی دردسر و پردرآمد و خوش و بی مصیبت (به تعبیر دوستان خودمانی!) در تهران یا “حداکثر” شیراز ، اصفهان ، مشهد و تبریز است .یک درآمد ماهی یک ، یک و نیم میلیون تومان و خاطر جمع و همه چیز خوب و عالی. رفتن به بوشهر ، عسلویه ، ایذه ، بلوچستان را نامش را گذاشته ایم “کار در مناطق محروم ” . دو استان مجاور محل سکونت خودمان را اسم گذاشته ایم کار در مناطق محروم ! به مجرّد رفتن برای کار به این نقاط ، اضطراب و اضطرار و استرس و غصّه تمام وجود مادر و پدر و همه بستگان و عزیزان را باید فراگرفته ، حسرت و تاسف از نابود شدن تمام استعدادهای فرزند برومند آب و خاک، با ما همراه شود.

تفکّر توسعه و ثروت اندوزی ( یا هر نام دیگر ) اروپایی را برآن می دارد که با کشتی قرن ۱۷ ،۱۸ و ۱۹ هزاران کیلومتر به کشورهای دیگر سفر کند و من امروز برایم قابل پذیرش نیست که برای کار به ایذه یا چابهار در کشور خودم بروم. لعنت بر این حس راحت طلبی و رفاه زدگی . نفرین بر این تفکر کوچک اندیش که حتی برای رفتن و آباد کردن استانهای کشورش بیم دارد . چه رسد به کشتی سوار شدن و به هزاران کیلومتر آن طرف تر کره زمین رفتن و ” بهره ” برای نسلهای آینده جستن.

کدام پزشک جوان ماست که طبابت در کردستان یا بلوچستان را به عنوان تجربه ای شیرین در زندگی خود نگاه کند؟یا فرصتی برای تجربه گونه ای دیگر از زندگی؟ کدام مهندس جوان ماست که از اشتغال در کارگاه راهسازی مسیر فیروزآباد- عسلویه به خود ببالد که دست اندر کار توسعه و ایجاد تمدنی جدید در قالب احداث یک شاهراه است ؟شاهراهی جهت اتصال خلیج فارس به مرکز کشور…

حاصل این تفکر عافیت طلبی + کوچک اندیشی می شود تمرکز نیروهای تحصیل کرده در شهرهای بزرگ و اشتغال به کارهایِ کم دردسر و پردرآمد همچون صنعت پیشرفتۀ بساز و بفروشی . همین تفکر ما را به خواندنِ بلافاصلۀ فوق لیسانس بعد از لیسانس و دکتری بعد از فوق لیسانس برانگیخته است : حرکت در حاشیۀ امن رفاه و راحتی .

امروز اگر جوانی از مرز و بوم ما برای کار در ” نقاط محروم ! ” بخواهد پس از غصّه خوردنهای بسیار خود و خانواده برود ، انتظار حقوق ماهی ۵ میلیون تومان دارد. یعنی درآمد یک استاد دانشگاه در کشور ژاپن^{(۶) (۷)}…….

بگذریم ….در بحث موزه بودیم.

۱-بسیاری معتقدند که غربی شدن کشور ژاپن با غرب زدگی مورد نظر آل احمد متفاوت است .چرا که آل احمد غرب زدگی ایران را به سِن زدگی تشبیه می کند: ” پوسته گندم سالم است اما از درون خورده شده است” ،لیکن غربی شدن ژاپن را با تغییرات در ظواهر و عدم تغییر کلیت محتوای فرهنگی همراه می دانند. در این تفکر، باور بر این است که ژاپنی ها در طول تاریخ خود ، همواره استعداد عجیب خود را در جذب و تحلیل ایده های خارجی و تطابق دادن تکنیکهای خارجی با رسوم داخلی نمایان کرده اند .امروزه ژاپن به صورت محل تقاطع قدیم و جدید و شرق و غرب درآمده و این دو فرهنگ با هماهنگی بی نظیری در کنار یکدیگر قرار گرفته اند .

۲-تاریخ ایران را ورق می زنیم. در همین بازۀ زمانی ایران یکی از دردناک ترین امتیازات داده شده به کشورهای اروپایی و شگفت ترین اتفاقات تلخ را در تاریخ خود دارد. امتیاز رویترزدر سال ۱۸۶۸ میلادی (!) توسط ناصرالدین شاه قاجار به موسس آژانس خبری رویترز ، “بارون جولیس دو رویترز” داده شد. انعقاد این قرارداد با تلاشهای «دراموند ولف »سفیر کبیر بریتانیا در ایران و امین السلطان صدراعظم وقت ناصرالدین شاه صورت گرفت.براساس این توافق اختیار اکثریت منابع طبیعی ایران به رویترز اعطا شد.امین السلطان پس از عزل امیرکبیر ،زعامت صدراعظمی ملک را به عهده گرفته بود! آری ،محدوده زمانی مورد اشاره در متن فوق مقارن با محدوده زمانی قتل امیرکبیر و صدارت افراد خیانت پیشه ای چون محمدخان نوری و امین السلطان بوده است.تاریخ ایران در این محدوده زمانی تلخ است . معاهده پاریس و واگذاری هرات نیز نمونۀ دیگری از این معاهدات است که در همین حدود زمانی به دلیل شدت تاثیر اروپا بر دربار و رجال سیاسی ایران توسط محمدخان نوری رقم می خورد.ناصرالدین شاه معروف به «سلطان صاحبقران» و «شاه شهید» است .دریغ.

۳- به عنوان مثال طی سالهای ۱۶۳۳ تا ۱۶۳۹ فرمان “رسمی” از طرف امپراطور مبنی بر ممنوعیت تجارت با خارجیان وحود داشته است.یکی از امپراطوران قرن ۱۷ به نام تاکوگاما نیز برخی از این محدودیت ها را بیشتر می نماید.

۴- البته تاریخ مذکور ، تاریخ شروع تبادل ” جدّی” فرهنگی با غرب است چرا که تا پیش از این نیز ارتباط فرهنگی وجود داشته ، لیکن جدی و فراگیر نبوده است . به عنوان مثال کشیشFrancis Xavier اولین کشیش مسیحی است که از ۱۵۰۶ تا ۱۵۵۲ به تبلیغ مسیحیت در ژاپن مشغول بوده است .

۵- جالب اینکه حالا همین بی بی سی هردفعه در گزارش های خبری- تحلیلی اش می گوید: شرکتهای ایرانی را چه کار که می روند در ونزوئلا کار می کنند ؟ ایران کجا ونزوئلا کجا؟!! واقعا سرمایه گذاریهای ایران در ونزوئلا عجیب است!! (گزارش هفته گذشته برنامه ۶۰ دقیقه،شبکه فارسی بی بی سی)

۶- طی سالهایی که در پروژه برج میلاد مشغول به کار بودم برایم باعث صد حیرت و حیرت بر حیرت بود که “برخی” همکاران ارجمند و همسال خودم در بخشهای مختلف فنی پروژه (کارفرما یا پیمانکار) برای آمدن به بازدید از کارخانه سدادماشین در “اسلامشهر” چه ناز و عشوه ها که می فرمودند. انگار که از تهران تا اسلامشهر ، چهل و پنج دقیقه در اتوبان آزادگان ، کاری است صعب ،دشوار،سترگ و ….

۷- دو سال پیش که به عراق رفته بودیم در بازگشت ،پس از گذشت از مرز مهران که طبیعت زیبای کرمانشاه با کوههای پرشکوهش شروع به جلوه گری نمود یکی از دوستان گفت: چقدر اینجا قشنگ است ، چقدر جاده ها بهتر از عراق است . چه شهر زیبایی است این مهران . گفتم اینجا همان جایی است که اگر فرزندتان برای کار به اینجا بیاید شما خواهید گریست بر گرفتاری اش.

ارتباط با نویسنده:

mrz_eslami[@]yahoo(.)com

سعی بر حفظ فضاهای سنّتی ، اهتمام و تاکید بر نگهداری مولفه های فرهنگ باستانی ژاپن و بکارگیری آنها یکی از مسائلی است که دراین کشور برای هر ناظر خارجی جلب توجه می نماید.

وجود معابد سنتی ژاپنی در کنار برجهای سربه فلک کشیده امروزی، قرار گیری برج مخابراتی ۳۳۳ متری توکیو در درون مجموعه معابد سنتی ، وجود حداقل یک اتاق با کف حصیری در درون آپارتمانهای نوساز ،استفاده از درهای کشویی و کاغذی خانه های قدیمی در خانه های مدرن ، سعی در ایجاد باغهای ژاپنی کوچک در گوشه و کنار شهرها ، تاکید بر حفظ خط پیچیده و سخت کانجی漢字 (!) ،زنده نگه داشتن مراسم چای و… نمونه هایی است از این دست سعی و تلاش این کشورِ مدرن بر فراموش نکردن ریشه های سنتی خود در حمله وحشیانه ای که مدرنیسم به دودمانِ فرهنگ یک کشور می نماید.

هفته گذشته بازدیدی داشتم از یک نمایشگاه «گل آرایی ژاپنی» یا به اصطلاح ایکه بانا (IKEBANA 生け花) . تجربه ، تجربۀ حضور در “یک فضای بسیار سنتی” بود و احساسی از الهام گیری از برخی شاخصهای فرهنگی این کشور را برایم به همراه داشت . مثل حسّ حضور در برابر سر در یکی از ورودیهای مسجد جامع اصفهان که نگاه به کاشیکاریهای رنگارنگ و کتیبه های خطاطی اش در درون تو احساس های مبهمی از گفتگوی هنر اسلامی با ناخودآگاه ضمیرت را فراهم می آورد ،یا حسّی که از قرارگیری در برابر محراب مسجد جامع گلپایگان و دیدن کتیبه آجری پیرامونش در تو پدیدار می شود. هیچ از آجرکاری نمی دانی اما هزار رقم با تو حرف می زند.

دیدن انواع مختلف گل آرایی های ژاپنی نوعی از احساس مبهم انتقال فرهنگی را با خود برایم به همراه داشت .احساسی از نحوه نگرش مردم یک سرزمین به طبیعت و هنر.

هنر سنتی یک کشور پس از شکل گیری های اولیه در طی قرنها توسط هنرمندان آن کشور نزج گرفته و در روند تکامل ، مولفه هایی به آن اضافه می شود که ناخواسته احساس گوارایی از حس  زیبایی شناسی را در روح بیننده به جریان درمی آورد. مانند کاری که مرحوم میرعماد در خط نستعلیق فارسی انجام داده …پس از هزاران ساعت نگارش و تفکّر عمیق ، قوانینی در انحنای حروف و کششهای الفبا وضع نمود که اکنون هر بییننده ای – حتی غیر خطّاط و خط ناشناس هم – در دیدن نگارش نستعلیق احساس آرامش و حظّ روحی می نماید . یا مثلا کار مرحوم گلستانه در ایجاد خط شکسته نستعلیق و کار تکمیلی این چند دهه اخیر جناب یداله کابلی خوانساری که این خط را به چنان سطحی از زیبایی رسانده که حتی یک فرانسوی ناآشنا به زبان پارسی هم در برابر تابلو های جناب یداله کابلی می گوید : احساسی از رهایی در این خط به من دست می دهد … احساس آزادی و سیال بودن در فضای هستی  را در این کششهای خطاطی حس می کنم.(۱)

نمایشگاه در لابی هتل پرتوپیا که بزرگترین و زیباترین هتل شهر کوبه است برگزار شده بود . در همان ابتدای ورود به نمایشگاه متوجه شدم در ژاپن مدارس متعدد آموزش ایکبانا با سبک های گوناگون وجود دارد و این نمایشگاه محل قرارگیری کارهای اساتید مدارس اصلی ایکباناست. کارهایی با سبک های مختلف .هرسال یک نمایشگاه اصلی ایکبانا در نقطه ای از ژاپن برگزار می شود و این هشتادمین سالگرد ایکه بانا بود.

هنوز توان تحلیل سبک های کارها و تفاوتهایشان را ندارم. بیشتر همان احساسی است که از این هنر باستانی ژاپنی منتقل می شود.

نمونه هایی از کارهای انجام شده را تصویر گرفته ام که چند مورد را در اینجا قرار داده ام .

می توان گفت توجه مردم ژاپن به طبیعت و مظاهر آن ریشه عمیقی در فرهنگ این کشور داشته و دارد. توجه به درخت ، توجه به گل ، توجه به کوه و … مواردی هستند که جلوه های زیادی از آن را هنوز می توان دید.

احترام بسیار به شکوفه های درختان ساکورا در بهار و بازدید خانوادگی در پائیز از باغهای زرد و نارنجی شده از دیگر رفتار پسندیده است . کارهایی که نمونه ها و قرینه هایی چون سیزده بدر  در فرهنگ ملی ایرانی برایش یافت می شود . اما برای مظاهر توجه به طبیعت در این فرهنگ قرینه های متعدد و بیشتری یافت می شود .

گل آرایی یکی از هنرهایی بوده که در گذشته مورد توجه بسیار بوده است و در آن امتزاجی از روحیه توجه به طبیعت به همراه روحیه پرداختن به «ظرافت» را می توان دید.(۲)

یکی از نکاتی که خیلی در نظر می نشست حضور گستردۀ خانمهای ژاپنی با لباسهای فاخر و مجلل و بعضاً کیمونو بود . گویی که به یک برنامه خیلی مهم و رسمی دعوت شده اند . اما با کمی دقت چیزی که جلب توجه می کرد عدم حضور جدی نسل جوان در نمایشگاه بود. در واقع نسل حاضر که با علاقه و جدیت مشغول بازدید از کارها است نه نسل جوان است و نه حتی نسل میان سال . دو  نسل قبل است که اینطور با علاقه و جدیت ظرافتهای فرهنگی را محترم شمرده و پاس می دارد. آیا علّت این همان شکاف نسل هاست ؟ و این که بالاخره فرهنگ غالب غربی باعث تضعیف فرهنگ ملّی حتی در این کشور شده ؟ یا که گرفتاریهای امر معاش در یک زندگی مدرن باعث شده تا نسل جوان در این دست برنامه ها غیبت داشته باشد؟ در خصوص این موارد گفتگوهایی با راهنمایمان داشتم.

هر بازدید کننده می توانست بعد از دیدن سالنهای ایکبانا به محلی که برای صرف چای ژاپنی پیش بینی شده بود برود. پیش از رفتن باید چای ژاپنی در همان فنجانهای قدیمی و با همان آداب و رسوم گذشتگان صرف شود.

فرهنگ و هنر ملی در طی قرنها شکل می گیرد و تلاش در جهت حفظ و پاسداشت آن امری است بسیار بسیار پسندیده که باید جایگاه والایی در ذهن هر شهروند و مهمتر از آن در اعمال مدیران و برنامه ریزان فرهنگی یک کشور داشته باشد .

پای نوشت:

۱- این جمله ای است که از زبان استاد شنیدم . می گفتند در یکی از نمایشگاههایی که در فرانسه داشتند یکی از بازدیدکنندگان چنین گفته بود . مدت کوتاهی امکان و افتخار تلمذ در کلاس شکسته نویسی جناب یداله کابلی را داشتم. هرچند که کار گِل مرا از ادامه کار دل منع کرد و ادامه حضور در محضر این هنرمند فرزانه مستعجل بود ، لیکن زمانی که با تعجب از نمایشگاههای متعدد ایشان “در کشورهای خارجی” می پرسیدم و گفتم :آخر دیدن شکسته نستعلیق ابیات مولانا برای بینندۀ آلمانی ، آمریکایی یا فرانسوی که فارسی نمی داند چگونه است ؟ ایشان می گفتند: حس هنر کاملاً منتقل می شود.

۲- هفته گذشته مشغول انجام مراحل تستهای آزمایشگاهی بر روی اتصالات جوشکاری تیر به ستون بودیم. مهندس رحیمی نیا می گفت:این چیزی که این ژاپنی ها می سازند “سازه فولادی” نیست ، «مینیاتور» است . گفتم مینیاتور که مربوط به فرهنگ ایرانی است . این ادامه روح گل آرایی ایکِبانا ست. و خواه ناخواه این سوال از ذهن تو عبور می کند که چرا ایرانی که در نقاشی ، مینیاتور خلق می کرده ، در فرشبافی آن نقوش حیرت آور اسلیمی و در معماری چنان ظرافت مسحور کننده مقرنس بندی های مسجد امام اصفهان را ، چرا امروز ساختمانهایی می سازد که همه متخصصین می دانند اگر زلزله بم در تهران رخ دهد ، قرار است که سازه هایمان در حرکتی دسته جمعی بر سر ساکنین شان به زمین  نشینند.

ارتباط با نویسنده:
mrz_eslami[@]yahoo(.)com